Чолдуг ырак орук: Йөрээлдиң күжү

Чолдуг Хомушку амгы үеде Индияның Дрепунг Гоманг хүрээзинде философия салбырының 11 дугаар курузунда өөренип чоруур. Барыын-Хемчик кожууннуң Аксы-Барлык сумузунга 1996 чылда төрүттүнген. Кызыл-Мажалыктың 1 дугаар школазын 2014 чылда дооскан. Ол-ла чылын ТывКУ-нуң филология салбырынче дужаап кирип алгаш турган. Ынчалза-даа 2015 чылда, ийиги курска өөренип тургаш, сарыг шажын эртемин ханыладыр өөренир дээш, Индияже хуурак кылдыр чорупкан. Бүгү тыва чонда ооң ады – Чолдуг Хомушку, а шажынчы ады – Хелиң Гьялцен Дондуп Башкы.«Меңээ канчап лама башкы болур күзел тыптып келгенин сонуургаар улус хөй. Ооң дугайын­да чугаалаары элээн нарын, ынчалза-даа чугула. Кижиниң кандыг байдалда өскенин, кижи кылдыр хевирлеттингенин улам тода чырыдып тайылбырлаар дээр болза, мээң амыдыралымга болуп тургулаан болуушкуннарны — чылдагаан­нарны чугаа­лаары херек деп бодап турар мен.

Бирээде, төрээн суурумда, бистиң чурттап олурган бажыңывыстан ырак эвесте, «Хомушкулар хүрээзинге» кырган-ачаларым лама башкылар болуп чораанының салдары. Ачамның авазы, кырган-авамның, ачазының даайлары үш хелиң башкылар чораан. Кырган-ачамның адын Канчыыр деп хелиң даайлары адаан болуп турар. Канчыыр дээрге Бурган Башкының бодунуң чугаалаан чүс сес чыынды ном-судурунуң ады. Ол атты сонуургап тургаш, ук-төөгүмге лама башкылар база чораан деп чүүлдү билген мен. Алдын-Булак хүрээзин «Аксы-Барлык хомушкуларының хүрээзи» дээр. Ынчап кээрде, хүрээниң бистиң аймаа­выска хамааржырын, оон-на уктуг-дөстүг болган деп чүве бо-дур деп билип чоруур мен. Сарыг шажынны сонуургап, лама башкы болганым дээрге, ол кырган-ачаларымның салып чораан йөрээлдериниң күжү боор деп бодаар мен» — деп, Хелиң Гьялцен Дондуп Башкы таныштырган.

«Ийиде, 1996 чылда өлүг-диригниң аразынга төрүттүнүп турумда, Чадаанадан лама Башкы мээң кежик-чолум дээш, ном-судур, тариналар номчуп, улуг ёзулалды кылган. Ол үеде эмнелгеге: «Бир болза оглуңар бүрлүп каар, бир болза авазы чок боор» дижип турган дээр. Шак ындыг айыылдыг, берге байдал турда, Чадаанадан лама Башкыны чалап эккелгеш, улуг ном номчудуп, эрегезин эмнелгеже киирип, аңаа ажылдап турган даай-авам тариналар номчуп турган. Ол буянныг Башкының болгаш даай-авамның йөрээлиниң күжү чаш төлге-даа, иезинге-даа күштү киирип, камгалап каан дээр. Буянныг Башкының сеткилинден салган күштүг йөрээлиниң түңнелинде иешкилерниң кайызының-даа байдалы экижээн дээр. Чаа төрүттүнген чаш төлдү шажын өөредиинге салымныг, чонга ажыктыг кижи болзун деп улуг йөрээл номнарны номчааны кайгамчык салдарлыг болганы ол чадавас.

Үште, Хүндүткелдиг Игорь Башкывыс 2010 чылда Дрепунг Гоманг хүрээзинден төрээн Тывавыска чанып келгеш, шажын билииниң кижиниң амыдыралынга ачы-дузазын тайылбырлап, шын эвес орукта оолдарга сүме кадып, дыка улуг ажылдарны кылып турган. Хөй-ле аныяктар болгаш элээди оолдар, уруглар арага деп ажыг суксун ижип, өг-бүлезинге шынчы эвес чоруктар кылып, мөзү-бүдүжү чок шимчээшкиннер кылып турганын Башкы эскерген. 2013 чылдың бир айда Лопсан Гьялцен Башкыны Тываже чалаан. Ол үеде база Лопсан Гьялцен Башкыдан хөй оолдар шажынның философиязын сонуургап, сагылдарны ап, эки кижилер апарып, өскелерге үлегер-чижек болуп турганнар. Ынчан, хөөредиг-даа эвес, бут бөмбүүнге тергиин ойнап, «кырымдан куш ужуп турган» үем чүве. 10 класс тургаш-ла, акшаны ажылдап эгелээн, акша-төгериктиг, «ажыл-хожулдуг» үемде адвокат Чиңгис Ооржак, Чүльдүм Сылдыс, Сылдыс Ооржак, Күжүгет Аржаан оларга дужуп, оларның эки хайгааралындан, сагыш човаачал сеткилинден шажын өөредиинге сонуургалым күштелип турган деп бодаар мен. «Бо Барыын-Хемчик чурттуг оол-дур, ону өрү тыртып алыр» — деп, олар сүмележип турганнар. 2013 чылдың март 10 үезинде «Сүбедей» спорт залынга таваржып, таныжа берген үемден бээр телефоннарывыс дугаарларын солчуп ап, найы­ралдажып эгелээн бис. Шажынга дужуп келген бир чылдагааным тайылбырлаарга, мындыг-дыр. Бо эштеримниң идии-биле шажынга чоок дужуп келген мен. Мени, шала хаадам үезинде элээдини, эки талаже хаара тыртып, шажын дугайында дыңнап, сайгаржыр байдалдарны тургузуп берип турган Игорь Башкы, Кенсур Байыр Башкы, Аңчы Башкы, Чамбал Башкы болгаш ачы-хавыяазы улуг акыларым, шажынчы эштерим болгаш оон-даа өскелерниң ачызында Ыдыктыг Гомаң хүрээзинче өөренип чедип келген боор мен.

Дөртте, мээң школа доозуп, 11 класс турган үемде ортумак класстардан тура-ла чоок чораан эжим уругдан чарлы бергеш, «ырадыр өөренип чоруй баар-дыр» деп бодал бажымга кирип келген турган. «Мээң аажы-чаңымны авамдан-даа артык билир чоок эштиг мен деп идегеп чорда, чоруй баар чүве ышкажыл, чүү-даа чүве түр када болур ышкажыл дээн бодалдар бажымга кирип, «шажын өөредиинче кирип, оожургалды чедип алыйн» деп күзелим күштелип келген турган. Бо байдал меңээ «шупту чүве мөңге эвес ышкажыл» деп чүвени билиндирген, меңээ эки өөредигни берген.

Шак ынчаар сагыш-сеткилге дыка аар, берге байдалдарны чурттап эрткеш, таарымчалыг үеде долгажып, дужуп алгаш, оожум-таптыг тайылбырлажып: «Меңээ дыка хөй экини өөреткен сен, сеңээ четтирдим, амыдыралывыста эдержип, сүмележип чоруур бис» – деп бичии кижилерниң чурттап эрткен аар үелерин ынчаар ажып эрткен бис. Ол үеде, 1996 чылда, Индияга өөренип чораан Айбек Куулар даайым-биле сүмележип турган мен. «Хөй чылдарда өөренир, агаар-бойдус берге. Амдыызында сеңээ таптыг сүме берип шыдавас-тыр мен, чээн» – деп чугаалап турган.Беш дугаар чылдагаан кылдыр чүнү сактып болурул дээр болза, 2014-2015 чылдарда Тываның Камбы-Лама эргелелиниң дилээ-биле Күнделинг Ринпоче, Чадо Ринпоче башкыларны Тывавысче чалаан. Ол Башкыларның «Шажын өөредииниң ниити утказын», «Үш кол орук» деп өөредиглерин болгаш «Сериал Будда» деп кинону улуг сонуургал-биле көрген мен. Чүге шажын өөредиин өөренириниң дугайында билиг­лерни болгаш чуртталганың кол утказын ол Башкыларның өөредиг­леринден болгаш Бурган Башкының төөгү-намдарын көргүскен кинодан харыыларны билип, шажынны өөренир күзелим дам-на күштелген. Очалаңда болуп турар хилинчек-човулаңнарының дугайында, чылдагаан-түңнел үүле хоойлузунуң дугайында болгаш угаан-медерелдиң хир-чамнарының дугайында темалар меңээ дыка солун болган. Ылаңгыя аас-кежиктиң ийи хевириниң дугайында. Ол ийи аас-кежиктиң иштинден иштики аас-кежик дугайында билиглер онзагай идигни берген.

Алдыда, суурга дагылга үезинде төрелдерим Кара Михайловна Дугар-Сүрүннү — көөр салымныг, хам, психолог кижини чалап эккелген турган. Ол хам мээң адыжымны болгаш дамырымны туткаш: «Оглуңарны өөредип чорудар болзуңарза, эки-дир. Артындан ак херелдер чырып турар оол ышкажыл» – деп чугаалаан. Ынчап кээрде, хам кижиниң чугаалаан домактарының күжү, ачы-хавыяазы база бар бооп турар.Чедиде, ол үеде Күжүгет Аржаан эжим Цечелинг хүрээзинге хуурактап, Игорь Башкыдан дыл-домак, эге билиглер талазы-биле өөредигни ап турган. Ол эжимниң мени «Ырадыр өөренир деп турар ийик сен бе, Игорь Башкыга барып, сүмележип көрем» — деп сүмелээни хуурактап өөренир күзелимниң үрезинин дорт тараан. Игорь Башкы: «Чааскаан чорба, эштиг чор!» деп ынчаар өөредип, бис ийини өөредип чорударынга белеткеп турган. Башкының 2015 чылдың эгезинден бисти деткээни-биле, дыл-домакты өөренип, белеткенип турган бис. Ол катап-катап айтырып, ылавылап турган: «Шын өөренип чоруур деп тур сен бе?», «Баштай аваң-биле чугаалаш». Ол үеде ТывКУ-нуң филология факультединге өөренип турган болгай мен.Шак ынчаар кенсур Байыр Башкы таварыштыр билетти саткаш, ырак черже өөренип чорупкан бис. 2015 чылдың декабрь 12-де бээр өөренип чедип келген бис. Өөренир дээш чоруп турумда, даайымның сагындырып турганы ол чурттуң изиин-даа эскербээн мен. Игорь Башкының өөредип каан эге билии биске дыка улуг дуза болган» — деп, ол чугаазын доосту.

Иоланда МОНГУШ.
Чолдуг ХОМУШКУНУҢ чуруктары.