Тывадан Непалче

Эрткен чылдың апрель айда Непалга болган күштүг чер шимчээшкининиң түңнелинде чурттакчыларның бажың-балгады буступ, хөй кижи когараан. А Непал дээрге – Ыдыктыг Будда Шакьямуни башкывыстың төрүттүнген чурту-дур.  Ынчангаш Тываның чону бо хире берге байдалга таварышкан чуртка ачы-дузазын көргүспес аргазы чок болган. Чер аразы чеже-даа ырак болза, бөмбүрзектиң ужу-кыдыында чуртка бо чылдың май айның төнчүзүнде Тываның дөрт төлээзи, альпинистер Маадыр-оол Ховалыг, Марианна Кыргыс, база хоочун башкылар Валентина Ондар, Сайдам Ооржак Непалдың уругларынга чыгган белек-селээн чедиргеш, келгеннер. 
Мен оларның аразындан ТР-ниң чаштар эргелерин камгалаар хөй-ниити ачы-дуза чедирер фондузунуң удуртукчузу Сайдам Ооржак биле хоочун башкы, фондунуң кежигүнү Валентина Ондарның аян-чоруун номчукчуларга сонуургадыйн.
- Непалче чоруурун кажан планнап алдыңар?
С.Ч.Ооржак: - Непалга чер шимчээшкининиң үезинде бичии уругларны  телевизордан көргеш, кээргээш, боларга ачы-дузадан чедирер-дир деп бодап алдым.  Баштай-ла фондунуң кежигүннери-биле сүмелешкеш, оон альпинист Марьяна Кыргыска чугаалаарывыска, бистиң бодалывысты деткип, кады чоруп болурун дыңнатты. Ооң соонда-ла база бир сураглыг альпинизивис, хоочун чогаалчы Маадыр-оол Ховалыг, хоочун башкы Валентина Ондар баштадыр улус бичии непалчыларга дуза көргүзери-биле тыва чонувуска акция чарлаарывыска, белек-селекти боттарының сеткилинден чыып берип турдулар.    
В.Т.Ондар: - Бо ажылды Сайдам Чамзырыновна дыка эки удуртуп, башкарган кижи. Непалда уруглар  бистиң тыва уругларывыс-биле дөмей улус-тур ийин. Айыыл-халаптыг чер шимчээшкининиң үезинде непал чаштар өөренир эт-херексел, идик-хеп, изиг аъш-чем садып чииринге дыка бергедежип турганнар. Ынчангаш оларга Тываның чүдүкчү чонунуң чыып берген белек-селээн апарып чедиргенивис ол. Ону непалчылар улуг өөрүшкү-биле хүлээп ап, катап-катап четтиргенин илередип турдулар.  Ол-даа болза «Далайга дамды дузавысты» тыва чоннуң көргүскени дыка эки болган. 
- Тывадан Непалче аян-чорууңарның оруун база сонуургадып көрүңерем?
В.Т.Ондар: - Моон Красноярскиже, ол хоорайдан Москваже, а Москвадан  Араб Эмираттар чуртунуң Шарш деп хоорайын таварааш, Непалдың төвү Катмандуга доктаадывыс. 
С.Ч.Ооржак: - Бистиң чүгүвүс дыка аар, чоннуң чыып берген белектери хөй болган болгаш, ону бир хоорайдан өскезинче  дажып чорааш, Непалда уругларга чедирдивис. Баштай-ла бистерни «Делегейниң 7 бедии» фондунуң удуртукчузу Мингма Шерпа өг-бүлези-биле уткуп алдылар. Моон чоруурувус мурнунда Марианна Кызыл-ооловна баш удур дугуржуп каан кижи. Боттарының дылындан аңгыда, англи дылга чугаалажыр улус чорду. Бистерге Марианнавыс хелемелечилээн. 
- Делегейниң бедик дагларының чурту, Непалдың дугайында  база номчукчуларга чугаалап бериңерем?
С.Ч.Ооржак: - Ийе, делегейде эң бедик даг Эверест ында чыдар, ооң бедии 8848 метр. Ол ышкаш Индия биле Кыдаттың кызыгаарлажып чыдар Непал чуртун бедик даглар бүзээлээн. Ында дески чер эвээш болганындан даглар аразында кызаттырган хоорай-суурларлыг чорду. Бистер Непалдың төвү Катмандуга бардывыс. Бо хоорай дыка улуг, 3 миллион хире чурттакчылыг, тибеттер, индийлер, кыдаттар болгаш оон өске-даа язы-сөөк чоннар бар. Оон ыңай, бир эскериим, Непалдың хоорай-суурлары кызыы кудумчуларлыг, бажыңнарының аразы дыка чоок, Кызылда болза, Кочетов кудумчузун үш чарып каан дег, ол хире кызыы орукта машиналар аай-дедир шуушкан, чадаг кижилер-даа кылашташкан, орук дүрүмү үреп турар чолаачылар-даа чок, шокар ыяш тудуп алган шагдаалар-даа көзүлбес, дыка чурумнуг чорду. 
Бо чуртта  девискээр эвээш-даа болза, бедик дагларының куржагларын дескилеп алгаш, кукурузазын, капустазын тарып ап турарлар. 
В.Т.Ондар: - Непалдың чону кайгамчык хүндүлээчел, эвилең-ээлдек, бедик чүдүлгелиг улус-тур дээрзин эскердим. Хүрээ-хииттери базым санай, бистер, Катманду хоорайда туттунган, делегейде эң-не улуг сувурганнарның бирээзи Сваямбхунатхка бардывыс. Ону «Сарбашкыннар хүрээзи» деп база адаар болгаш «боду анаа-ла ала-чайгаар туттунуп келгенин» демдеглеп турар. Бо сувурган хоорайның барыын талазында дагда турар. Аңаа чедерде 300 ажыг чадаларны өрү үнер. Сувурганны долгандыр янзы-бүрү школаларның тибет хүрээлери болгаш училищези бар. Сваямбхунатх сувурганны индустар дыка чүдүп хүндүлээрлер, оон ырак эвесте оларның ыдыктыг хүрээзи база бар. Бистер база чүдүп, тейледивис. Оон ыңай Непалдың чурттакчыларының шевергин чаражын, чоон, кара чаштарлыг, чымчак көрүштүг, биче сеткилдиг, бөдүүн деп чүвези кончуг. Машина халыыр оруктары даглар кырын одуртур шөйлүп чоруп каан. Ол дагларда чурттап турар уруглар эртежик-ле өөренир дээш бадыптарлар, оон орай кежээге чедир өөренир чүве-дир. Ол хире кызымак улус чорду. 
- Непал чаштарга бээр белек-селекти канчаар чыып алдыңар?
С.Ч.Ооржак: - Фондунуң кежигүннери чүдүкчү чондан белек-селек чыыр ажылды эрткен чылдың декабрьда эгелээн бис. Непалдың уругларынга фондунуң мурнундан ачы-дуза чедирер деп турарывысты Тываның Камбы-ламазы Лопсан Гьятсо башкы база чүүлдүгзүнүп деткээн. Оон ыңай Кызыл-Мажалыктың №1 школазының өөреникчилери, башкылары чылыг сөстерни, республиканың салым-чаяанныг уруглар школазы чуруктарын дамчыткан. Тыва уругларның бичии непалчыларга чоруткан чуруктары,  шүлүктээн сөстери дыка чараш-тыр. Гаруда садыының сайгарлыкчылары,  Тыва /ндезин болгаш Орус культура төптери, Чуковский аттыг библиотека, Улусчу фронт, "Аметист" садыы, "Эзир кара" аптеказы, республиканың хереглекчилер эвилелиниң баазазы, Кызылдың 32 школазы, Пенсия фондузу, "Лакомка" кафези, Ленин кудумчузунда көдээ ажыл-агый садыы, оон ыңай өг-бүлелер база ачы-дузазын көргүскен. Станислав, Нина Сереноттар, Орланмаадыр башкы, Ольга Кыргысовна Дамдын, Алина Комбур-ооловна Ооржак, хоочуннар Долунчап Сат, Зинаида Седен-Хуурак, Чыпсын Бойбу, Ольга Салчак, Татьяна Машпаадайның өг-бүлези, эмчи ажылдакчызы Валентина Монгуш, аныяк сайгарлыкчылар Эртине, Ай-Суу,  садыгжы Аратмаа Сарыглар, УЗИ эмчизи Сарыглар Х.К, Шончалай Чамыш-оол, башкы Алдынай Монгуш, Чаяна, Аяна угбашкылар, садыгжы Юлия Санчир-ооловна, хоочун башкы Анна Биче-ооловна Тюлюш олар белек-селек чыырынга үлүг-хуузун кииргеннер. 
    Ол ышкаш Төрээн Тывавыстың чаагай адын чамбы-дипке алдаржыткан "Делегейниң 7 бедии - Тыва" бөлүктүң альпинистери канчаар-да аажок үлүг-хуузун киирип, ачы-дузазын катканнар. Бистиң тыва чоннуң буянныг үүле-херээ чүс-чүс, муң-муң катап бодаразын деп йөрээп ор мен.
 - Ындыг-ла болзунам, өршээ! Буянныг үүле-херекти кылган аян-чорууңар дээш четтирдим. 
А.Тюлюш чугаалашкан.
Чуруктарны хуу архивтен алган. 
 
 
 
sitemap