БЛОКНОТТАН ДЕМДЕГЛЕЛДЕР

 

Ажылымга хамаарышкан демдеглелдер бижиир бичии дептержигежимни (блокнот) ном салыр шкафчыгаштан тып алгаш, сонуургап номчуй бердим.

Блокноттуң бижээн үе­лери үзүктелчек - 1980, 1985, 1989 чылдар болду. Үжен ажыг чыл бурунгаар чүнү бижип, кандыг ажыл кылып турган ирги мен дээн сеткилим-биле арыннарны ажыдып, номчуп эгеледим. «Съемка или командировка в Чадан. Сыгытчылар: руков. – Сун­дукай Монгуш. Редактор Ал. Ирг. Чараш-оол». Инсти­тутка өөренип тургаш, баш­кыларның лекциязын четтигип конспектилээр дээш, сөстерни кызыра би­жиири чанчылым апарган. Сыгытчының чо­гаадыкчы оруун база кысказы-биле бижип алган болдум. 1980 чылда Москвага Олимпиада үезинде оюнун көргүскеш, лауреат-дипломант болган «Сыгырга» ансамблин те­ле­видениеге тырттырып, радиога үнүн бижиткен бис. Ансамбльдиң тургузукчузу - С.Ш.Монгуш. Сундукай Шээлеевич аныяк өскенни тыва чоннуң этнос куль­туразын, бурунгу шагдан-на күүседип чоруур хөөмей-сыгыдынга өөредип келген. Ол Иркутск хоорайга болуп эрткен зона көрүлдезинге киришкен. 1972 чылда ССРЭ-ниң 50 чылынга тураскааткан кончуг улуг көрулде болган – Бурят, Тыва, Агинск автономнуг областар, ниитизи-биле 20 ажыг  аймак чон мөөрейлешкен түңнелинде тывалар 1-ги черни чаалап алганнар. «Радуга – 81» деп Бүгү-делегейниң шуулганы Москвага болуп эрткен. Му­­зыка – этнографтыг концертке бүгү крайлардан, областардан уран чүүлдүң төлээлекчилери киришкен, аңаа «Сыгырга» ансамбли база-ла лауреат-дипломант болган. Ансамбль 1976 чылда «Алдан-Маадыр» суурга тур­густунган: 8 сыгытчы, 8 хөө­мейжи талантылыг уруглар тыва национал аажы-чаң, культурага дүг­жүп турар улуг ансамбльдиң киржикчилери болган. 1979 чылда орус чоннуң Ыры нии­тилелиниң 100 чыл болган оюнунга ту­раскааткан кө­рүл­деге «Сы­гырга» ки­ришкеш, дип­­ломант болган. Моолдуң Улан-Ба­тор улуг хоорайга көрүлде болган. 7 хонук үргүлчүлелдиг  Тываның ССРЭ-ге каттышканындан бээр 40 чыл оюнунга тураскааткан. Сыгытчы Сундукай Монгуш база-ла дипломант болган. Аныяк өскенни уран чуулге хандыкшыдып, чонунуң бу­рунгу культуразын хүндүлеп, өөредири-биле бодунуң билиг-мергежилин харам чокка берип чораан Сундукай Шээлеевич 1992 чылда, ол ынчан Чадаананың культура килдизинге ажылдап тур­ган, №3 школага база-ла бичии хөөмейжилер тып алгаш, «Амырга» ан­самб­лин тургускан - улустуң ырыларын ырлаар 3-кү класстың 16 оолдарын чыгган. Баян-Дугайга бол­ган көрүлдеге 1-ги черни алгаш, фотоаппарат-би­ле шаңнаткан. Сунду­кай Шээлеевич бодунуң чогаадыкчы ажылының дугайын салгалдарга арт­тырган: «Мээн микрофонум – хая чаңгызы, куй чаң­гызы, ыяш-даштың, өзен картының чаңгызы» - деп чугаалап чораан. Бурунгу өгбелерниң уран-чүүлү - хөөмей, сыгыт, каргыраа. «Оларның иштинде бор­баңнадыр, эзеңгилээр, хөрек хөөмейи, думчук хөөмейи, улуг хөөмей, канзыт, өпей-хөөмей, буга бустаары, деспей-хөөмей, хову кар­гы­­раазы - хөөмейниң ниитизи-биле 17 хевирин күүседиптер боор мен» - дээн чугаазы Тыва радионуң фондузунда бижидип каан кадагалаттынып чыдар. Сы­гытчы-биле интервьюну хоочун журналист Татьяна Байынды кылган. Сундукай Шээлеевич барык 50 чыл­дар иштинде чонунга аян тудуп, хөөмей, сыгыт, каргыраазын бараалгадып келген. Чугаалажырга, аажок топтуг, оожум, уран-чүүл талазы-биле дыка-ла көвейни билир, бөдүүн сеткилдиг акый бодунуң дугайында шоолуг-ла мак­танып чугаалавас кижи чорду. Алдан-дургуннарның чурту Кара-Дагга, Оргу-Шөлге хойун кадарып, улустуң ырларын, хөөмей, сыгыт, каргырааны шору күүседиптер апарганы - ынчан ол 6 харлыг оолак турган.

База бир сонуурганчыг демдеглелим - мөге Сүүр-оол акыйны бижип алган болдум: «Ачамны таныыр» - деп демдеглеп каан бол­дум, бижээн хүнүм март 30, 1989 чыл. «Ажылчын салгал» деп рубрикалыг дамчыдылгавыска рес­публи­каның профтеху­чили­щелеринде сургуулдарны кандыг эртемге өөредип турарыл, хостуг үезин канчаар эрттирип турарыл база кайы хире талантылыг уруглар бар деп чувени көргүзери-биле районнарже сургакчылап, училищелерни телеэкранга чырыдып тур­­ган бис. Ээлчеглиг дам­чы­дылгавыс Шагаан-Арыг­ның № 6 училищезиниң ду­гайында болган.

Ынчан ооң директору би­ле завуч башкызы ийилээ мөгелер: Николай Монгуш — хостуг хүрешке, Сүүр-оол Ондар — тыва хүрешке Тываның ал­дарлыг мөгези. Таныжып, чугаалашканывыс соонда бил­динип келгени дээрге, мээң ачамны Сүүр-оол Хүр­гүлекович аажок таныыр болган. «машина-техниканы тергиин билир, ачаң машина «доктору-дур» дигенин сактыр-дыр мен. Улуг мө­ге акыйның чугаазының солун деп чүве­зин! Тываның Россияга кат­тышканының 15 чыл ою болганда, 1959 чылдың он айның 11-ниң хүнүнде, 64-ке шүүлген. Төөгүде бир-ле дугаар 128 мөгени салган чыл дээрге, Тываның 20 чыл оюнунда, 1964 чылдың октябрь 11. Ажылчын дептеримде каш сөстер бижип алган бол­дум: «33 харлыг. Соок бол­ган. Мөң­гүн-оол Биче-оолду Тес-Хем­ниң мөгезин октаан. Шүүлген. Шаңнал - аът». Шагаан-Арыгның учили­щезинде талан­тылыг оолдар, уруглар көвей бол­ган: хөөмей-сыгыдын-даа салдылар, танцы-самын-даа күүсеттилер. Училищениң чуртталгазын тырттырып алгаш, дамчыдылга кылдыр эфирже үндүрген бис.

Чоокта фонотекада шыг­­жаттынган радио­дам­чы­­дыл­галар сайгарып, чет­челеп олургаш, караамга бир пленка илдиге берген: «Тываның тыва хүрешке каш дакпыр чемпиону, алдарлыг мөге Ондар Сүүр-оол Хүргүлекович-биле интервью. 31.10.2000 чыл» деп каан. Бо дамчыдылганың бижидилгези 2000 чылдың октябрь ай, автору – хоочун журналист Шаңгыр-оол Суван. Пленканы дыңнай бердим. Ылап-ла, Сүүр-оол Хүргүлековичиниң сак­тып чугаалааны-биле мээң кыска демдеглелим дүгжүп тур: «Ол хүн кончуг соок, хар чаап турар хаттыг хүн болган. Аныяк-даа мен, 33 харлыг турган мен. Орта хүрешкеш, Улуг-Хем кожууннуң аныяк мөгези Мөңгүн-оолду-даа октадым, Чөөн-Хемчиктен Шеми чурттуг, Тываның Арзылаң мөгези Куулар Чамыян оглу Куулар Валентинни база октаан мен. Дөрт кижи артканывыста, Валентин ме­ңээ таваржып келген. Хүреш сайзырап ор­ган тө­лээзинде, хончулап хүрежиринден үнгеш, эгин содаа-биле хүрежириниң аргазын өөренип алган турган мен - Валентинни эгинден алгаш шелеримге, мурнумга кел­ген, балдырдан алгаш, ойтур салгаш чорупкан мен  — Валентин безин меңээ дегбейн барган. Оон Тес-Хемниң Сагаачы Кызыл-оол-биле ийилээ артып каг­дывыс. Кызыл-оолду база-ла сывырып чоруп тургаш, эгин­ден туткаш, дораан ок­тааш, шүүлген мен».

Шаңнаткан аъды мөгениң холунга ол олчаан келбээнин ынчан менээ төөгүп чугаа­лаваан. Мөгениң биче сет­кил­дииниң херечизи ол. А бо бижидилгеден дыңнап-билип алганым болза, Сүүр-оол Хүргүлекович шаңнаткан аъдын 36 чыл болгаш алган бооп турар. 70 хар харлаан алдарлыг мөгеге, хөй санныг өөреникчилерни кижизидип каан хүндүлүг башкыга Чөөн-Хемчик ко­жууннуң чагыргазының дар­газы Ондар Серен-Доржу Дамдынович биле Сүт-Хөл кожуун чагыргазының даргазы Монгуш Иван Чы­ванович дугурушкаш, бирээзи аътты, өскези эзер-чонаан белеткээш, кончуг аныяк малды тудускан бооп турар.

Тываның культуразының база спортунуң сайзыралы дээш күзел-соруктуг,  чүткүлдүг ажылдап, чурттап чораан улуг өг­белерни утпайн, оларның аттарын алдын үжүктер-биле төөгүге арттырары аныяк салгал­дың хүлээлгези деп билип чоруур мен.

 

Лидия Донгак,

 хоочун ажылдакчы,

телережиссер.

Рубрика: 

sitemap