Бистиң ачавыс Григорий Бураатович Санчаа 1926 чылдың май 1-де Тере-Хөл районга төрүттүнген. Ол Эртине Бураат Эникович биле Серээдарийн Ядам-Сурэнниң ийи кыстарының аразында ортун оглу болган.
Григорий Бураатовичиниң ачазы эртемниг кижи чораан: ол тибет, моол бижикти билир, а ооң соонда тыва бижикти база өөренип алган. Ачавыстың сактып чугаалааны-биле алырга, эртем-билигже сунду адазындан укталып үнген болгаш, ооң салым-хуузун тодараткан. Салым-чаяанныг база кызымаккайы-биле ол тергиин эки өөренип турган, ынчангаш Кызылдың 2 дугаар школазынга өөредилгезин уламчылаар аргалыг болган. 2 дугаар школага ооң чаңгысклассчыларының бирээзи – Монгуш Борахович Кенин-Лопсан. Ол хевээр ийи эжишки бүдүн чуртталгазының дургузунда эп-найыралдыг болуп, эдержип чурттап келгеннер.
Чаа чүүлдерже сонуургалы, чогаадыкчы чоруу, күш-ажылгыры ооң бүдүн чуртталгазында дуза болуп чораан. Григорий Бураатович орус, тыва, моол дылдарга арыг чугаалаар. Дээди эртемни чедип алгаш, ниитилел ажыл-херээнге бүгү назынында бердинген: комсомолга, партия органнарынга, прокуратурага. Ынчангы, совет үелерде ындыг турган, ол республиканың хөй-хөй районнарынга ажылдаан, ооң иштинде удуртукчу эрге-дужаалды-даа ээлеп чораан. Сөөлгү чылдарында Тыва Республиканың Прокуратуразынга ажылдаан. Прокуратурага ажылдап тургаш, аныяк специалистерни белеткээринге үлүг-хуузун киирген. Дыка хөй аныяктарның күш-ажылчы дептеринге баштайгы бижиин кылган, оларга мерген угаанныг дагдыныкчы болуп, мергежилинче оруун баштап чораан.
Бис, ооң уруг-дарыы, дыка эки сактыр-дыр бис: юрист мергежилди шилип алган студентилер-биле ужуражыр дээш Москва, Харьков, Свердловск хоорайларже ажылчын сургакчылаашкын-биле чоруп каар турган. Ол аныяктарның чүгле өөредилгезинге эвес, а бодунуң үлегер-чижээ-биле сорук киирип, улаштыр хөгжүүрүнге идигни берип чораан.
Хүндүлүг дыштанылгаже үнгеш, Григорий Бураатович хөй-ниити ажылдарындан чыда калбаан. Ол уйнуктарының кижизидилгезинче сагышты салбышаан, ат-сураглыг, хөй-ниити ажылдакчызы турган. Ооң Кызылдың педагогика институдунга моол дыл башкылаашкынын дыка хөй улус сактыр, ол ышкаш Моолче арга-дуржулга солчуп, ийи республикаларның аразынга эп-найыралды быжыглаар сорулгалыг сургакчылаашкыннары төөгүде арткан.
Григорий Бураатовичиниң культура адырынга киирген үлүг-хуузу улуг: моол классиктиг литератураның чогаалдарын очулдургаш, «Улуг-Хем», «Башкы» журналдары болгаш өске-даа солун-сеткүүлдерге чырыдып турган. Ол Россияның Журналистер эвилелиниң болгаш Тываның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү чораан.
Хөй чылдарда ак сеткилдиг күш-ажылы дээш Григорий Бураатович Санчаа «Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы», «Прокуратура органнарының хоочуну» хүндүлүг аттарга төлептиг болган. «Хоойлуга шынчызы» база «Руденконуң медалы» медальдар-биле шаңнаткан.
А эң-не кол байлакшылды Григорий Бураатович өг-бүлезинден тыпкан. Өөнүң ишти Зинаида Сандаковна-биле бир оолду, бир кысты кижизидип өстүргеннер. Оларның төрел аймааның салгакчылары – уйнуктары болгаш оларның уруг-дарыынга кырган-ачазы база кырган-авазы кезээде үлегер болуп артарлар.
Михаил Григорьевич Санчаа, оглунуң сактыышкыны:
— Бо чылын май 1-де мээң ачам Санчаа Григорий Буратович төрүттүнгенинден бээр 100 харлаар. Ол кезээде күрүне ажылдакчызы чораан: ТАР-ның-даа, Тыва Республиканың-даа. Ооң база бир хөй талалыг сонуургалдарының дугайында чугаалаксадым. Ол совет-партийжи ажылдакчы чораан (Новосибирскиниң совет-партия школазын дооскан), ынчангаш үргүлчү райком партияның бирги секретарынга, райкүүском даргазынга, Тыва автономнуг областьтың Обком партиязынга килдис эргелекчизи, республиканың прокурорунуң оралакчызы кылдыр. Шупту ажылдарже бүгү күжү үнүп чораан. Доктаамал ажылчын сургакчылаашкыннарже чоруур. Ындыг-даа болза уруг-дарыы-биле чугаалажыр, шыдыраа-шахматты бистиң-биле ойнаар үени тып алыр. Ол ышкаш бодунуң сонуургалдарынче үени тып алыр чаңчылдыг. Ол моол поэзияны сонуургаар чораан (моол дылды эки билиринден Салчак Калбак-Хорекович Токаның Моолче сургакчылаашкынының үезинде бо-ла очулдурукчу болур).
Моол шүлүкчү Дашдоржийн Нацагдоржту онза үнелээр. Бодунуң сагыш-сетклинге кирген шүлүктерни очулдуруп, «Шын» база «Тыванын аныяктары» солуннарга парлаткылаан.
Моолдуң «Залуучуудын унэн» (Правда молодежи) солуну база «Цог» («Факел»/«Искра») журналды доктаамал чагыдып алыр чорду. Ук солун-сеткүүлдерниң тергиин чогаалдарының очулгаларын мээң ачам кылып чораан болгаш, республиканың төп солуннары чырыдып турган.
Ачамның база бир хүндүткелдиг эжи драматург Виктор Шогжапович Көк-оол турган. Ол ачамның бижээн 2 шиизин бедик үнелээн болгаш, «Чеден мегечи» деп шиини хөгжүм-шии театрының сценазынга тургузарынга дузалашкан. Ачам эрги моол бижикти эки билир чораан. Ону кырган-ачам Эртине Бураат Эникович аңаа өөреткен. Ол сонуургалын бүгү назынында чидирбээн. Пенсияже үне бергеш, Тываның күрүне архивинге эрги моол дылда бижиттинген хөй-хөй моол документилерниң тыва дылче очулгазын кылган.
Мээң ачам – Тываның кайгамчыктыг кижизи! Коллегалары ачамны ам-даа сактып чоруурунга өөрүп тур мен!
Татьяна Оюновна Санчаа, керниниң сактыышкыны:
— Мээң чуртталгамда бээм – эң-не хүндүткелдиг кижилерниң бирээзи. Ол мени, кернин, албан-биле төрелдеринче аппарып, таныштырар чораан. Кунгуртугже чедирип, сураглыг Пор-Бажыңны көргүзүп, улуг угбазы Нюра кырган-авайның малчын турлаанга чедип чораанывыс уттундурбас. Дыка-ла чараш чер!
Улан-Баторга база четкен бис. Төрелдери Өндүр улуг Чингис-Хаанның тураскаалын, солун черлерин көргүскүлээн.
Григорий Буратович «Сеткилим белээ» деп өөредиглиг-даа, солун-даа номун чырыкче үндүрген.
Ооң төрээн дылын болгаш эрги моол дылды эки билири лицейге база ажыктыг болган. Ол уругларны моол дылга өөреткеш, Улан-Баторнуң университединге дээди эртем чедип алыры-биле чедирген. Оларның аразында Слава, Люба бар. Ол үелерде төвүт ламаларны лицейжилерге төвүт дылды өөредир кылдыр чалап турдум. Ол бүгү ажылдарны кылып турган ужурум дээрге ук дылдарда архив документилерин мээң доозукчуларым эртемденнер, очулдурукчулар апаргаш, сайгарып, очулдурзун дээн күзелим-дир.
Григорий Буратовичиге уруум дээш четтиргенимни илередип чоруур мен. Ол бистиң уруувусту онзагай ат-биле адаан, чараш фамилияны эдилеп чоруур. Моол дылда Санжаа – Ыдыктыг дээн деп, ол тайылбырлаан. Ооң Хорул биле Панчык деп тыва-моол оюну ам-даа физика кичээлдеринде ажыглаттынып турар. Лицейжилерге, келир үениң башкыларынга солун болгаш ажыктыг.
Мээң авам, ачам Оюн Толепович, Арыя Араптановна Алдын-оолдар ышкаш ол бистерге Күрүне ажылдакчызының болгаш Чогаадыкчы салым-чаяанныг кижиниң үлегери болуп чоруур!
Айдиса Михайловна Санчаа, уйнуунуң сактыышкыны:
— Бичиимде дыштаныр хүннерни кырган-авам, кырган-ачамның чанынга колдуу эрттирер турган мен. Чаагай аъш-чемден аңгыда, компот ыяап-ла турар. Сервантыдан чараш аяк-шынакты уштуп алыр. Кезээде бир-ле чүвени кылып турар болур, анаа олурганымны черле сагынмас-тыр мен. Кежээлерде шыдыраа, тыва национал оюннар ойнаар. Панчык деп оюн дыка солун, ону биске кырган-ачам өөреткен. Ону кайыын алганын билбес мен, кезээде черле турган. Мээң билип турарым-биле алырга, Моол-биле кызыгаарлыг девискээрлерге нептереңгей оюн турган. Оюннуң шөлдери моол аттарлыг турган, ойнап тургаш база моол аттарын адаар турган бис. Моол дылды чогум билбес мен. Ам бо үеде моол дылды өөренип албаанымга дыка хомудаар мен, кырган-ачам моол дылды эки билир турган ышкажыл.
Элээн чылдар эрткенде, мээң авам Татьяна Оюновна өөредилге сайыды тургаш, тыва национал оюннарны нептередир сорулгалыг төлевилелди чогаадып турда, тыва оюннарны, ооң иштинде Панчыкты, көргүзүп турган мен. Оон бээр чыл санында Тывадан ыракта-даа чурттап чорзувусса, Шагаа байырлалында эш-өөрүвүстү чалап, тыва оюннарны ойнап чоруур бис. Оларның аразында Панчыкты шупту дыка сонуургаар.
Кандыг-даа кижи оюннарның дүрүмнери-биле таныжып, харын-даа боду тыва оюннарны тургузар алыр аргалыг болзун дээш сайтыны чогааткан мен. Дүрүмнерни бижээн номну катап эде чаарткан мен, ону лицейге үндүрген. Ында чаа чуруктарны немей киирген. Хөй-хөй өг-бүлелер байырлалдарда азы кежээлерде чыглып кээп, кайы-бир шагда мээң кырган-ачам-биле кады ойнап чораанывыс ышкаш, тыва оюннарны ойнаарын күзээр ийик мен. Оюннар өг-бүлени быжыктырар болгаш кижи бүрүзүнге сайзыралды бээр.
Тыва оюннарның дүрүмнерин бижээн сайтымның айтылгазын киирдим: tuvangames.tilda.ws/
Долаана Григорьевна Санчаа, уйнуунуң сактыышкыны:
— Мээң кырган-авам биле кырган-ачам төрүттүнүп келиримге-ле, ёзулуг ада-ием апарган. Мен оларны «авай», «ачай» деп адап чордум. Чүге дизе оларның ынакшылы чажымдан тура мени бүргээн.
Мээң төрээн авам Людмила Григорьевна ынчан студент турган, ол ышкаш хөй ажылдап чораан. Ынчан Григорий Буратович өөнүң ишти Зинаида Сандаковнаны өг-бүлезинче кичээнгейни углап, уйнуунуң кижизидлгезинче сагышты салырын шиитпирлээн.
Мен чылыг-чымчак болгаш шыңгыы байдалга өскен мен. Ынчалза-даа эң-не чымчак сеткилдиг, сагыш човаачал кижи ачавыс – Айдиса-биле мээң кырган-ачам болур турган. Ол – бистиң чөлеңгииживис: чөрүлдээлер үезинде кезээде бистиң талавыста болур, белектерни, чигирзиг чемнерни үргүлчү садып бээр, бистиң-биле селгүүстээринге ынак, ол ышкаш оюннар ойнаар, солун төөгүлер чугаалаар.
Регионнуң прокуратуразынга харыысалгалыг ажылдыг турза-даа, кажан-даа үе чедишпес азы күш чок мен деп хомудавайн чораан. Уруг-дарыынче кезээде үени база күштү, кичээнгейни тып алыр.
Ооң төрүттүнген хүнү – май 1. Амга чедир сактыышкыннар чырык хевээр: Ленин шөлүнге байырлыг чыскаал соонда, коллегалары болгаш эш-өөрү шупту байыр чедирип келирлер. А ававыс кедергей чаагай аъш-чемни столга делгептер. Ооң белеткээн аъш-чеми кедергей-ле чаагай болур.
Ооң өскелерден ылгалып чораан күш-ажылгыры болгаш чаа чүүлдерге сонуургалы менде дамчып келген. Ол бергелерге торулбас, чоок кижилеринге ачы-дузазы, мерген угааны, чылыг-чымчаа-биле келир үеже идегелди берип, өскелерге үлегер болуп чораан.
Бичиимде тура ча адар спортту сонуургап, Тываның чыынды командазының кежигүнүнче кирип турган мен. Доктаамал чыыштар, маргылдааларже хөй үе чарыгдаттынар, ынчалза-даа ачам мээң чанымга кезээде турар. Ол мээң чедиишкиннерим дээш сеткилинден өөрүп, мээң чуруктарым-биле үнген солуннарны камныы-биле шыгжап, спортчу херекселдер садар акша-төгерик-биле-даа дузалаар кижи.
Мен ийи ажы-төлдүг мен – оол биле кыс. Кырган-ачазы оларга чүрээниң кезиин берген: мерген угаанны база ынакшылды дамчыткан. Тугер биле Полина кырган-ачазынга дендии ынак. Оларны кырган-ачазы «чөргек иштинден» азырап өстүрген: чажындан карактап, селгүүстеп, кадаг кадаарын өөредип, хирээлеп дээш, а ийилдирзин номчуп, бижип өөреткен, школаже үдеп, кичээлдер соонда школадан уткуп алыр. Уругларым кырган-ачазы-биле бир-ле чүвени кылган турарлар.
Кырган-ачазының кижизидлгезиниң түңнели үр болбайн көстүп келген: оглум 4,5 харлыг тургаш, бичии шинчилекчи дээш баштайгы грантыны ойнап алган. Ол бодунуң төлевилелин Петр Александрович Морозовтуң мурнунга төлептиг камгалаан.
Бо хүнде Тугер улгаткан, геофизик. Новосибирск хоорайда чурттап чоруур. Полинка – Кызыл хоорайның 1 дугаар школазының онгу классчызы. Ол кырган-ачазының чогаадыкчы чорукка ынакшылын дөзеп алган: тергиин чуруур, бижииринге ынак. Роза чечектерни көрген санында кырган-ачазының ынак чечектери деп, Полинка утпас. Ол бажыңында роза чечектерни ажаап турар, кырган-ачазының 100 харлаан юбилейлиг төрүттүнген хүнүнде Полинканың розазы частып, чечектелип келген.
Ачавыс, кырган-ачавыска кезээде ынак бис.
Мира КОНГУЛ-ООЛ очулдурган.
Чуруктарны өг-бүлениң архивинден алган.
