«Өг-бүле» национал төлевилел-биле ажылдап кылган «Өг-бүлениң үнелиг чүүлдери болгаш культурлуг инфраструктура» федералдыг төлевилел күүселдези-биле Тожу, Бии-Хем кожууннарда база Ак-Довурак хоорайда үлегерлиг библиотекаларга ээлчеглиг септелгелерни чорудуп, оларны амгы үениң интерактивтиг дериг-херекселдери-биле чепсеглээн. Ол ышкаш номнар фондузу долдуртунар.
Ак-Довуракта Антон Үержаа аттыг төп библиотека системазының уруглар салбырын септеп чаарткан. Бо хүнде библиотеканың оран-савазының агар септелгези доозулган. Чаа дериг-херекселдерни: оргтехниканы, эт-сеп аймаан, интерактивтиг самбыраларны, иштики дериг-херекселдерни садып, номнар курлавырын долдуртунган. Библиотека ажылдакчылары чаа программаларлыг чаарттынган стандарттар-биле ажылдаарының мергежил бедидер курстарын эрткен. Дараазында неделяда чаартынган уруглар библиотекаларын ажыдары планнаттынган. Ак-Довурактың Антон Үержаа аттыг төп библиотека системазы эрткен чылын доозулган «Культура» национал төлевилел-биле 2021 чылда модельдиг кылдыр эде кылдынганын сагындыраал.
Тожу кожууннуң Ю.Ш.Кюнзегеш аттыг төп кожуун библиотеказында база үндезин өскерлиишкиннер болган. Библиотека 15 муң ажыг документилерлиг, оларның хөй кезиинде Тожу кожууннуң сураглыг шинчилекчилериниң, хөй-ниити ажылдакчыларының болгаш эртем ажылдакчыларының холдарның үжүүн салган, чурт-шинчилел үндүрүлгелериниң улуг чыындызын кадагалап шыгжаан.
Библиотека ээлчеглиг септелге соонда, тускай эт-септи болгаш өске-даа солун дериг-херекселдерни садып, чаа номнарны чагыдып алган. Библиотека чаартылга соонда, амгы үениң езулуг билиглер төвү апарганын билиотекарьлар демдеглээн. Ам библиотекага келген номчукчуларга олуттар санын 25-тен 46 чедир көвүдедип, ном фондузун 4209 үндүрүлгелер-биле долдурар. Албан черинде интерактивтиг шаланы, интерактивтиг индирни, виртуалдыг карак-шилин, мобильдиг флипчартты, номнар чурагайжыдар аппаратты болгаш амгы үениң өске-даа дериг-херекселдерин салган.
Туранда Бии-Хем кожууннуң төп кожуун библиотеказында септелге ажылдарының 78 хуузу доозулган. 1955 чылда туттунган оран-савага чаңгыс-даа улуг септелгени болбаан турган. Бо септелге үезинде шалазын, соңгаларын, эжиктерин, канализация болгаш чылыдылга системаларын солаан. Кадыкшылы кызыгаарлыг улуска таарымчалыг байдалдарны тургускан. Библиотеканың ажыдыышкынынга чедир чаа номнарны, чаа эт-септи, компьютер дериг-херекселдерин хүлээп алыр. Библиотеканың номнар фондузунга 3 муң хире үндүрүлгелер, мультимедийлиг дериг-херекселдер — компьютерлер, моноблоктар, интерактивтиг самбыра, проектор дээш оон-даа өске чүүлдер немежир. Ынчалдыр кожууннуң библиотеказы бичии уругларга-даа, аныяктарга-даа, улуг салгалга-даа солун, амгы үениң модельдиг хөй ажыл-чорудулгалыг шөл апаар деп, төп библиотека системазының директору Сайзана Шожукпан чугаалаан.
Хөй талалыг ажыл-чорудулгалыг, модельдиг библиотекалар ыраккы кожууннарның чурттакчыларынга культура ачы-дузазының чедингирин бедидеринге база ниити библиотека четкизин хөгжүдеринге дузалаар деп, Тываның Культура яамызы демдеглээн. 2019 чылдан 2024 чылга чедир боттандырган «Культура» национал төлевилелдиң күүселдези-биле Тывада 16 библиотека чаарттынган. 2025 чылдан эгелеп «Өг-бүле» национал төлевилел-биле библиотека албан черлериниң чаартылгазы чоруп турар. Бо чылын Тывада үш муниципалдыг библиотекаларның агар септелгезинче база дерип-чепсеглээринче 38 млн. рубльди тускайлаан.
