Эрги чылды үдеп, чаа чылды уткуп турар Шагаа байырлалы — тыва кижиниң амыдыралында онзагай, ыдыктыг хүн. Чылдың-на ол хүн чоок кижилерим-биле кады, өг-бүлевис чаңчылдары-биле Шагааны байырлап эрттирери — мээң эң-не ынак үелеримниң бирээзи.
Шагааның мурнунда, чылдың сөөлгү хүнүнде, бис бүгү-ле өг-бүлевис-биле бажыңывысты арыглап, чугдунуп, арыг-силиг кылдыр белеткээр бис. Эрги чылда болган багай чүүлдерни, муңгаралдарны арыглап, чаа чылда арыг сеткил-биле, чаа үнелиг бодалдар-биле уткуур дээш кызар бис.
Шагааның хүнүнде, дээрде хүн үнер мурнунда, бүгү өг-бүлевис тура халыыр бис. Кырган-ачам чаламаларны өрттедир, саң салыр. Саң салганда, ак чемниң дээжизин өргүп, чаа чылда аал-чуртувуска аас-кежик, кадыкшыл, мал-маганга төл-хөл, өг-бүлеге ынакшыл болгаш эп-найыралды дилеп тейлээр бис. Ол үеде чырык хүннүң херелдери даглар бажын ажыр үнүп кээрге, ону уткуп, хүнче көрүп, ак сүттү өргүүр бис.
Оон бажыңга кирип келгеш, Шагааның ёзулалын эгелээр бис. Бир-ле дугаарында, улуг назылыг кижилерден эгелеп, дуңмаларывыс-биле төрелдеривис-биле Шагаажып мендилежир бис. Мендилежирде, улуг кижилерниң холдарын адаандан деткип, «Амыр-ла, Шагаа!» деп мендилежир. Кырган-ачам ажы-төлдүг улуска чигирзиг чемнерни бээр.
Шагаа столунда чүгле ак чемнер: саржаг, быштак, ааржы, чөкпек, далган, боорзак, сүттүг шай, оон эъттиг чемнерден: манчы, бууза, изиг хан дээш оонда хөй чемнер турар.
Шагааның эртенги хүнүнде төрелдеривис аалдап кээр, азы бис оларга аалдаап баар бис. Ол хүн хөй-ле омак-хөглүг чугаалар, оюннар, маргылдаалар болур. Ада-өгбелерниң төөгүзүн, аас чугааларын дыңнаар бис. Улуг назылыг кижилер аныяктарга мерген сүмелерни бээр.
Оюннар дээрге тевек тевер, хендирбе сый кагар, кожамыктаар, узун тыныш, үлегер домактар чугаалаар, кажык ойнаар.
Ол 7 оюнну бис чылдың-на төрелдеривис-биле чыглып алгаш, ойнаар бис. Оон бис бичиилери чуңгулаар бис.
Чуңгу, дөң кыры, даг бо-дур чуңгулаар черивис. Оон ам ачам биле кырган-ачам арга чанынга арыг харга арыгланыр, чуглур.
Мээң өг-бүлемде Шагаа байырлалы — чүгле байырлал эвес, а ада-өгбелерниң чаңчылдарын дамчыдып, төрел-аймактарның харылзаазын быжыглап, чаа чылда эки үүлелерни кылырынга деткимче бээр ыдыктыг үе болуп турар. Ол хүн бис бүгү-ле арыг сеткил-биле, чырык бодалдар-биле, чаа чылда эки чүүлдерни манап, бир-ле дугаар хүннү уткуп, аас-кежиктиг болурун күзежир бис.
Айталина Балган,
Эрзин ортумак школазының 5 «б» клазының өөреникчизи.
#шагаа2026 #традиции #годединстванародовроссии
#годтрудасемейныхценностейтыва
#мыроссия
