Тыва улустуң хүндүткелдиг чеми, сүттүг шайның төөгүзүн, янзы-бүрү хевирлерин, кезектерин өөренип база тыва чоннуң сарыг шайга хамаарыштыр ёзу-чурумнарын сагыырын уругларга өөредип турар.
Ада-ие өгбелеривистиң уттундурган чаңчылдарын аныяк салгалга дамчыдары
Шай — өг-бүледе эң-не хүндүткелдиг, ыдыктыг чем. Тыва кижи өөнге шайын куруглатпас чораан. Хөнек — саваларның эң хүндүлүү, ону үргүлчү арыг-силиг тургузар. Шай кудуп ижерде безин өөрү көдүрбес дээр.
Эрте-бурунгу үеден бээр Чөөн чүк улустарынга, ол ышкаш Тывага ногаан шай эң-не нептереңгей сускун болуп келген. Шай — өг-бүлениң эң-не дээжизи, ыдыктыг чеми, сускуну, хүндүткелдиг чеми. Аалга келген кижиге албан шайны кудар. «Аалга келген кижи аяк эрии ызырар. Арга кирген кижи саат дайнаар» деп үлегер домак оон үнген. Аалчы чоруур деп баарга, чаа сүттүг шайны хайындыргаш, үдеп каар турган. Ынчангаш тыва шай шаандан тура тываларның бот-боттарынга сагыш човангырын, хүндүткелдиин, эп-найыралдыын көргүзүп турар.
Агаар-бойдузу өскерлиичел, кыжы соок Тывага шай кижиге чылыгны бээр, чайның изии халыынында кижиниң сускунун хандырар күштүг. Чүге дээрге шай сүттүг болгаш дустуг болганы-биле онзагай шынарлыг.
Шаанда шайны Кыдаттан сөөртүп эккеп турган. Ол үеде чиижең кыдат база орус садыгжылар дыка улуг өртекке садып турган: 1 молдурга-биле кезик шайны орнаар турган. Ынчангаш бөдүүн чон шайны бүдүнү-биле эвес, а кезектеп садып ап чораан.
Шайның хевирлери
Хемчээл аайы-биле: бүдүн шай, чартыы (кезик шай), улдуң шай (4/1 кезии), кечим шай (8/1), каам шай (1 хайындырарда кааптар), шымчым шай.
50 дииң кежи-биле бүдүн шайны орнап турган. Шайның үнези ол хире улуг турганындан хайындырып ишкен шайының шаарын төкпес, кургадып алгаш, катап шайга каар. Кижиниң шыдал-быразының аайы-биле хайындырган шайы база аңгы-аңгы турган: шай (чеми чедер) – кара азы сүттүг. Шаар — катап ол-ла шаарга хайындырган. Хымыраан — чеми оранчок четпес болгаш бичии сүт-биле өлерертип каан болур.
Чиң сарыг шайны хайындырары — нарын тускай мергежил. Шайның шаары, чеми куду бадып чыда, өрү үнгүже чедир хайындырар. 100 катап саарар. Сүттээрде, шээр мал сүдүн ажыглаар. Инек сүдүн «кыйгак» дээр чораан.
Шай — өг-бүлениң эң-не дээди дээжизи, ыдыктыг чеми, суксуну деп чүүлдү эгезинде көрдүвүс. Эртен эрте чаа эскен шайының бажын тос-карак деп ыдыктыг эт-биле оран-тандызынче чажып, бургандан буян-кежиин дилеп чалбарыыр.
Чаа өг тиккенде, ыяап-ла шайлаашкын кылыр чаңчылдыг. Шай — аас-кежик үдээр чем. Оол биле кыстың улуг байырлалының адын база шайлалга деп адаанының ужуру ында.
Шайның үстүн одунче, оон тос-карак-биле оран-делегейже чажар.
Шайның үстүн бодунга кудуп алгаш, (ӨГ-БҮЛЕГЕ БУЯН-КЕЖИКТИ ДОКТААДЫП ТУРАРЫ ОЛ) ооң соонда улуска кудар.
Аяк шайны кудары
Шаанда бистиң өгбелеривис бот-боттарының өглеринге киржип, аъш-чемин алчып-бержип, кедергей хүндүлежип чораан. Өгже кирбейн баар болза, өгнүң ээлери аажок хомудаарлар. Ынчангаш өгже кирип шайлаары албан.
Аалга кирген кижиге шайны канчаар кудуп чорааныл? Кожууннар аайы-биле көрээлиңер:
Улуг-Хем улузу шайны аяк долдур кудар, харам чокка куттум дээни ол.
Чөөн-Хемчик, Барыын-Хемчик улузу аяк ортуже кудар, ол катап-катап иш дээни ол.
Тес-Хем улузу доңгуу салгаш, куруг аяк салыр. Ол дээрге чежени-даа чооглаарын бодуңар билиңер дээни ол.
Аяк шайны сунары
«Бетинде аяк барды» дээр, а ону алырда, хөөннүг-хөөнчок тутпас, база ойталаары чараш эвес. Шайны төндүр ишкеш, аяан доңгайтыр салбас.
Шайны шыгжап савалаары
Шайны шыгжап савалаары база тускай чурумнуг. Артыкшылдыг шайны аптарага суп шыгжаар турган. А шай хайындырарда, хереглээрин тускай шай хавынга суп каар. Шайны сугже каарының бетинде, шай согаажынга хоюдур соктаар.
Шай хавы, согаажы, дажы ыдыктыг эдилелдер. Тывалар ооң даштын каастап, чараштаар, угулзалаар чаңчылдыг турган. Хайындырган шай кайы-даа үеде өгге белен турар ужурлуг. Кирген аалчыга бир дугаар сөңнээр чем ол.
Тывалар шай кылдыр бойдуста бар эм шынарлыг үнүштерни база хайындырып ижип чорааннар: тоолан бурузу (черлик шай), шеңнениң бүрүзү болгаш дазылы, хадың чекпези, дыт чөвүрээзи, киш-кулаа сывы, бүрүзү , кады база ыт-кады.
Шайның кижиге ажыы
Хан базыышкыны куду кижиге изиг сүттүг шай эм болур.
Кургаг шаашкактыг кулакче сүттүг изий шай дери кудар.
Сыңый аараан кижиге изиг сүттүг саржаглаан шеңне шай эм болур.
Тайга тооруундан белеткээн шай-биле кара-буурек аарыын эмнеп, мага-ботту экижидип ап болур.
Эмма Дамбаа.
Эге класстар башкызы.
Авторнуң чуруу
