Өг-бүле бюджединге камныг болуп, ада-иениң айда ап турар шалыңын, күш-ажылын үнелеп, идик хевинге, херекселдеринге камныг болурунга уругларны чажындан өөредири чугула.
Бо рынок үезинде өг-бүлеге кирип турар акшаның чарыгдалын чөп ажыглаары кончуг негеттинип келген.
Акшаны өг-бүлениң бүгү херекселинче чарыгдаары ындыг-ла амыр эвес өөредиг болур. Ынчангаш аңаа ханы бодалдыг, быжыг тура-соруктуг болуру негеттинер.
Бисте өг-бүлелер айда азы чылда ап турар акшазының планын кылып турарлар бе?
Чамдык улус бир айда кымга тон азы идик садып алырын планнап алыр. Ачазының алыр акшазы хөй, авазының арай эвээш азы дедир таварылгалар тургулаар. Уругларга ачавыс акшазы-биле мону садар бис, артканын аъш-чемче киирер дээн чижектиг угаадыгларны доктаамал кылыры чугула. «Кыш дүшпээнде, шанаан белетке, чай келбээнде, тергең белетке» дээр болгай. Ол кончуг шын. Кыш келирге, кышкы хеп садарга, үезинде өртээнден элээн аартай бээр.
Эвээш-даа болза, камнап алыры-биле, эмин эрттир ажыглаттынмас барааннарже чарыгдавас. Бо таварылгада чоннуң мерген домактарын сактып алыры артык эвес: «Акшаны камналга чок ажыглаары – кажар эвес херек-тир. Ол бодунуң күш-ажылын хүндүлеп билбези ол».
Акшаны шын эвес чарыгдаарга, адыш өттүр төгүлген суг дег болур. Акшаны шын чарыгдап, эвээш биче-даа болза, камнап алыр талазы-биле канчаар планнап болурул?
1.Өг-бүлеге айда ортумаа-биле каш акша чарыыр ужурлугул?
2.Өг-бүлеге база кижилерниң боттарынга план езугаар садар чүүл.
3.Дарый садар негеттинер чүүлдер.
4.Садып алыры күзенчиг бараан.
5.Хүн бүрүнүң хереглеринче чарыгдаары.
План тургузуп тургаш, эргижирээн херекселдерни утпас. Акша камналгазынга немелде кылдыр мал-маганны тудары ажыктыг.
Акшаны шын чарыгдаарынга өг-бүлеге уруглар улуг рольду ойнаар.
Өөреникчи кижиге ада-иениң ап турар шалыңының айда түңүн билип алыры артык эвес. Чүге дизе бо үеде шупту чүвениң өртек-үнези билдинмес апарган, барааннарның шынары база кудулаан. «Өртекке-ле чедирип алза» — деп бодап турар сайгарлыкчыларывыс мырыңай хөй апарган болгай. Ынчангаш өг-бүле бюджедин шын чарыгдаары кончуг чугула.
Школага өөреникчи бир чаа хептиг келир. Ону өөрү сонуургап, өртээн айтырар, а ээзи ооң өртээн ада-иезинден-даа сонуургаваан боор.
Мында ийи аңгы кижизидилге бар-дыр. Бирээде, каш-даа өртектиг болза, меңээ садып бээр ужурлуг дээн чижектиг. Ийииде, авам-ачамның акшазы мону садарынга чайлыг четкен деп, ол билир.
Чамдык уруглар өөредилге херекселдеринге камналга чок, бажыңның сайылгаанының хөй үе дургузунда хып турарын эскербес. Өг-бүле бюджединге уруглар киржип, ада-иезиниң күш-ажылының түңнелин билип, боттарынга азы бажыңга кандыг-бир чүве садып алырда, «ада-иези ону ай иштинде ажылдап келген» деп чүвени билип, үнелээр болза эки.
Өг-бүле бюджедин билбес, ада-иениң күш-ажылын үнелевес уруглар негелдези улуг база камналга чок болур. Акша-төгериктиң үнезин билир уруглардан «хевиңер камнаңар, кыдыраашты арыг бижиңер, демир-үжүк чидирбеңер» деп, артык негелделерниң херээ чок.
Өг-бүле бюджединге чедир кижизиттинмээн уруглар кармандан көпеек алыр, ындыг чорук барза-барза, кудумчуга чорааш, улус карманы үжээр чорукка чедирер. Олар өг-бүлеге саң-хөө талазы-биле шуут кижизиттинмээнинден ада-иезиниң күш-ажылын үнелевес, бичиизинден эгелеп, акша-төгерикти шын чарып билир кылдыр ада-иеден арга-сүмени албааны ол болур.
Ынчангаш өг-бүле уругларның идик-хевинге, эт-севинге камналгалыг болурун чагыыр ужурлуг. Оон аңгыда өг-бүлеге чарыгдал болгаш орулга кыдыраажын кылып алыры база артык эвес.
Сай-Суу Хертек.
Немелде өөредилге төвүнүң башкызы.
