Василий Бяков болгаш ооң салгалдары (Тываның баштайгы орус садыгжыларының бирээзи)

 

Россия биле Тываның демнежилгезиниң 100 чыл болган ою таварыштыр орус-тыва чоннуң аразында садыгланыышкынынче улуг үүлезин киирген баштайгы орус хуу садыгжылар Бяковтарның бирээзи – Василий Бяков болгаш амгы үеде Тывада чурттап чоруур ооң салгалдары-биле номчукчуларны таныштырар-дыр бис. Амгы үеде ооң салгалдарынга Чаа-Хөл кожуундан Тываның Начын мөгези Айдың Отчуржаптың ие талазындан ук-салгалы,  Россияның эртемнер академиязының академиги, профессор, Николай Алдын-оолович Ондар болгаш өскелер-даа хамааржыр.

Баштайгы орус садыгжыларның бирээзи Василий Бяковтуң ук-салгалдарын таныштырары-биле ооң дөрт дугаар чадада салгалы  Николай Бяковту «Тываның аныяктары» солуннуң редакциязы чалап, бодунуң өгбезиниң төөгүзүнүң дугайында тодаргайы-биле чугаалап бээрин дилээн:

XIX  чүс чылдың ортаа үези база төнчүзүнде орус садыгжылар Тываже Хакасияны өт­түр кээп турган. Олар колдуунда бараанын садып­каш, дедир Саян ажыр чоруптар турганнар. Соонда келген садыгжылар чоорту Тывага доктаап, факторияларын туткаш, улуг садыгланыышкыннарны чорудуп эгелээннер. Оларга мээң өгбелерим болур Леонтий, Николай, Максим, Василий Бяков алышкылар хамааржыр. Олар Тываже Иркутсктан 1869 чылда келгеннер. Алышкылар Чыргакы, Чадаана, Ишкин хем­нерниң Хемчикче кирип чыдар черлеринге факторияларны тутканнар. Бяков алышкыларны тыва чон ажыл-ишчи, кээргээчел, дузааргак, буянныг, чымчак, томаанныг аажы-чаңы дээш  аттыг хүндүлээр чораан. 

Тыва биле орус чоннуң демнежилгезинге алышкылар улуг үүлезин киирген деп чүүлдү, оларның ийизи тыва уругларны кадай кылдыр алганы бадыткап турар.  

Василий Бяковтуң тыва уруг-биле өглен­гениниң солун төөгүзүн таныштырарга мындыг. Өг-бүле чок хеймер дуңмазы Василийни улуг акылары сүмелешкеш, Сүт-Хөл кожууннуң  Ишкинге факторийни туткаш арттырып каан. Ол үеде аңаа төлге салыр тыва кижи чурттап чораан. Ол Василийге мынча деп чугаалаан: «Сен Хемчик кыдыынга агаарлап бар чорааш, кичигенелээн бичии уруглар көрүп каар сен. Олар сен орус кижи бооруңга корткаш тарай халчы бээр, а чаңгыс уруг арттып каар эвеспе. Ол арттып калган уруг сээң кадайың боор». Төлге салыр кижиниң сөстеринге Василий бүзүревээн, ынчалза-даа, шынап-ла, ол кижиниң чугаалаан аайы-биле шупту чүве бүде берген. Сүт-Хөлдүң Сенгин-Чаңгы дээр байының Төгерик дээр дуңмазы уруг-биле ынчаар танышкан. Василий биле Төгерик кады чурттааш, беш ажы-төлдүг болган. Оларның аттары Ольга, Николай (Көк-оол), Олег (Опан), Михаил, Борис (Борала). Мен Николайның оглу Серээниң оглу Багай-оолдуң оглу-дур мен.

Өг-бүле аас-кежиктиг чурттап турда, бир-ле катап, Баян-Талага улуг найыр болган чүве-дир. Ол байырлалга аът чарыжы болган, а Василий бай кижи болганда ооң аъттары кончуг чүгүрүк турган дээр. Ынчангаш улуг найырга ооң аъды бир дугаарында эрттип келген. Ынчаарга Сеңгин-Чаңгының дуңмазы Кижээ-Чаңгы дээр кижи «Барып-барып Хемчик чонундан орус кижи аъды эрттип турар кандаай чүвел» дээш адааргааш, Василийни өөнче меге чорук-биле кый дээн. Аңаа күжүр эрни арагалаткаш, өг ынаазы-биле балдырынче хаптарга, улуг ханы боглу берген. Хөөкүйнү эттээш, аъдынга олурткаш чандырыпкан. Василий өөнге чанып келгеш, ам дириг үнмес-тир мен деп билип каан. Ол өлүп чыда кадайын кый дээш, өрелер бижээн саазынны өрттедивит деп чагаан. Ооң-биле Василий өрелиг кижилерин өреден хостаан. Боду акылары кээп четтикпээнде чок апарган. Шак бо төөгүнү информаторлар аңгы-аңгы кылдыр бижип каан боор чорду. 

Василий чок апаарга, Сенгин-Чаңгы ооң акыларының өжээнинден корткаш, Төгерикти беш ажы-төлү-биле Чөөн-Хемчик кожууннуң Шеми сумузундан ырак эвесте Узун Кара-Суг дээр черже көжүрүп каапкан. Беш хире чыл эрткенде, дедир Ишкинче көжүрүп алгаш, мээң ондарларым-дыр деп чугаалаан. Бяковтарның фамилиязы Ондар апарганының чылдагааны ында.  Ынчалза-даа ол аразында Василийниң ажы-төлү Шемиге өөренип калган болгаш, дедир чорупканнар. Ол олчаан оларны Узун Кара-Сугнуң орустары дээр апарган.

«Шеми аъды чүгүрүк, Шеми кызы чараш» дээр чугаа бар ийик чоп, ол база моон укталган бооп турар. Чүге дизе Төгерик биле Василийниң аъттары шупту чүгүрүк, шыырак чораан. А боттарының ажы-төлү, уйнуктары хайнак турган болгаш арын-шырайы дооза чараш турган. Шемиге келген кижи бүрүзү оларның уругларын, уйнуктарын көргеш магадап, «Шеми кызы чараш» деп чугаалап чорааны ол. Төгерик Шемиже көжүп келген соонда тыва кижиге кадай болуп баргаш, Сегбе дээр оолду божаан.

Василий биле Төгериктиң ажы-төлүнден эвээш эвес Тываның төлептиг, ат-ал­дар­лыг улузу үнген. Бо­рис­тиң (Боралааның) оглу Ал­дын-оолдуң оглу, амгы үе­де юридиктиг эртемнер док­тору, Россияның эртемнер академиязының академиги, профессор, Николай Алдын-оолович Ондар угу­нуң төө­гүзүн өөренип, Бяков алыш­кыларның, Василийниң салгалының дугайында моно­графияны бижээн. Бирги салгалга Василийниң ажы-төлү Ольга, Николай (Көк-оол), Олег (Опан), Борис (Боралаа), Михаил хамааржырлар. Олар шупту бай-шыдалдыг, мал-маганныг улус чораан. Ийи дугаар салгалынче 27 кижи кирип турар. Оларның ара­зында араттар, күрүне ажыл­дакчызы, шагдаалар, электриктер, көдээ ажыл-агый ажылдакчылары, эртемденнер, чолаачылар, егерьлер бар. Ийиги салгалга Василийниң оглу Олегтиң (Опанның) оглу Тываның билдингир, сураглыг эртемденни Хей­мер-оол Опанович Ондар хамааржыр. Ол Тываның бир дугаар математиктиг эртемнер кандидады. Ол үеде республикага ындыг эртемниг кижилер чок тур­ган. Ийиги салгалга шүлүкчү, башкы, «Тываның аныяктары», «Ленинчи орук» солуннарның редактору чораан Александр Чаш-оолович Тамба-Сюрюн база хамааржыр.

Үшкү салгалынче 77 кижи кирип турар. Олар­ның аразында база эвээш эвес ат-сураглыг улус бар. Чижээлээрге, шүлүкчү, журналист Сарыг-оол Тамба-Сюрюнович Куулар, шүлүкчү, тележурналист, очулдурукчу Раиса Тамба-Сюрюновна Куулар,  шүлүкчү, улусчу өөредилгениң тергиини, башкы Сүттүг-оол Мижит-Доржуевич Куулар, КТРК «Тываның» журнализи Мерген Ондар. Кырында чугаалааным юридиктиг эртемнер доктору Николай Алдын-оолович Ондар база үшкү салгалга хамааржыр. Ол төөгү үндезилелдеринге даянып тургаш, Василий Бяковтуң салгалдарын бешки чадага чедир «XIX чүс чылдың төнчүзүнде Россия-Тываның садыгланыышкынының хөгжүлдезиниң төөгүзү» деп эртем ажылында тодаргайы-биле бижээн.  

Василий Бяковтуң дөрт­кү салгалдарынче 100 кижи кирип турар. Оларга журналист Радомир Сарыг-оолович Куулар, башкы, «Башкы» журналының харыы­салгалыг секретары чораан Роман Калдар-оолович Куулар болгаш өскелер-даа хамааржыр.

Бешки салгалы дээрге колдуунда аныяктар. Оларның аразында Айдың Отчуржап база бар. Аныяктарының ажы-төлү алдыгы салгалы болур. Бешки, алдыгы салгалдарныңсаны ам-даа өскерлип турар, ынчангаш ылап шын санын адап шыдавас мен.

У.ОНДАР.

(Уланчылыг)

Рубрика: 

sitemap