Үндезин уранхай-тыва хүрешти делегей ареназынче үндүр сайзырадыры

 

Бо чылды уттундурган Тыва национал езу-чаңчылдарны  сайзырадып, эгидери-биле чарлаан болгай. Ам аңаа хамаарыштыр үндезин уранхай-тыва хүрештиң амгы үеде байдалын база сайзыралын чугаалажыр үе келген. Баштай уранхай-тыва хүрештиң төөгүзүнче эглип көрээлиңер.

Эртем-шинчилел ажылдарындан таныжып көөрге, бир чоннуң хүрежи өске улустуң хүрежинден идик-хеви, чаңчылдары, дүрүмнери-биле ылгалып, колдуу чидери чидип, чамдыктары сайзырап келгенин шынзыткан болуп турар. Орус база даштыкы эртемденнер: Н.Я.Бичурин, Г.Е. Грумм-Гржимайло, Т.Н. Потанин, П.Е.Островский, М.Райков, Ф.Я.Кон, В.Бугровский база оон-даа өскелер 19, 20 вектерде ортаакы Азияның төөгүзүн шинчилеп тургаш, ажылдарында уранхай хүрешти база киирген. Оларның ажылдарында мөгелерниң, чазаанчыларның кеткен идик-хевин, девиглерин мөге салыкчыларының кыйгыларын, чыылган чоннуң хөйүн, магадап бижээннер.

«Хүреш» деп сөстү түрк дылдан ук¬тал¬ганын тайбырлааннар, кур дээр¬ге (пояс), эш дээрге (пара, вдвоем), түңнелинде хүреш дээрге ийи мөгениң курлуг, содак-шуудактыг маргылдаазы деп шынзытканнар. Хүрештиң бо хеви¬рин тускай дериг-херекселдиг, идик-хептиг, ат-алдарлыг, шаңнал-макталдыг мөгелер, бистиң эраның 6 векте Ортаа Азияга чурттап чораан скиф-перстер, гунн-сарматтар, түрктер  болгаш моол-маньчжур  чоннарның оюну деп шынзыткан.  Чоннуң тоолдарында, аас чогаалдарында, хаяларда бижимелдер, чуруктарда  маадырларның, мөгелерниң чараш чаңчылдарын тодарадып бижээни дорту-биле херечилеп турар.           

Эрте-бурунгу шагда бистиң эрага чедир 3-1 вектерде хүреш оюнунуң турганын казымал ажылдары, Алтай чоогу Ордос деп черге ийи аъттыг хүрежип турар мөгелерлиг хүлер кур бажы бадыткап турар.  Персияның бижикчизи Рашид ад-Динниң  ажылдарында 1207 чылда Енисейниң бажынга Чиңгис-Хаанның дайынчылары улуг хүрешти эрттирген деп бижээн. Мөгелер содак-шуудакты  аң-мең кежинден 14-17 вектерге чедир эттеп, кедип чораан¬нар. Содак-шудактың белинге тускай кур куржаар быжыг илгилерни азы бүдүн куржагны даараар турган. Ол курну тускай быжыг хендирден база бажынга демирни быжыглаар турган. Шинчилелдер ажылының түң¬не¬линде кажан пөс-таавы, торгу тыптып  келген үеде содак шудакты хааннарның тускай даараныр база хүрештиң сайзыралын харыылаар чалчалары харыылап турганнар.  

Курнуң кол сорулгалары чүл дээрге: мөгениң мага-бодунга быжыг турушту,  база дайынчы байдалды киирери, аңгы-аңгы тудуштардан алгаш аргаларны чедиишкинниг чорудары база бай-шыырак байдалын, культуразын болгаш шынарлыг бодалды оттурары-дыр. Хүреш мурнунда курну эки быжыг кылдыр шарып алыр, хүрежиринге беленин көргүзүп бадыткаар база октаткан соонда курну чежип хүндү демдээн көргүзүп, октаан мөгениң колдуунуң адаа-биле эртер. Эң-не кол чүүл, кур уранхай кижиниң хевиниң чарылбас кол кезээ, бедик хей-аъды, хүндүлел демдээ база бурганчытканы болур. Манчы-кыдат үезинде шудактың чүвүрүн чолдайтыр 4 илиг чедир кызырган. Ол болза хүрешти дүрген байдалче кииргени ол. Эгин содаанда база шудакта чер-чурт аайы-биле көргүскен чараш угулзаларны  сырып тургаш даараан болур. Мөгениң  кадыг идии  тускай чымчак уктуг болгаш тускай угулза каастал¬галарлыг, быжыглай шарыыр баг  курлуг болур. Мөгениң бөргү (оваадайы) борбак азы дөрт-булуңчук хевирлиг довурзак кыдыында, мур¬нунда хавактарлыг ар-тында кызыл өңнүг чаламалыг, кырында бедик өөк хевирлиг оваадайлыг. Ол ышкаш шыва тоннуг, курлуг болур. Шинчилелдерниң түңнелинде уранхай хүреш күрүне оюннарындан  укталып  тывылганын  база  мөгениң сүр-күштүг чоруун көргүскен девиин, октаар аргаларын эвес, а мөгениң ниити спортчу чурум-биле кеттинер  бедик культуразын көргүзүп турары ол.  

Ынчангаш хүрештиң культуразы эр кижиниң база чоннуң кадыкшылын, үлегер чижээн, амыдыралче чүткүлдүүн, өзүп сайзыраарын оон-даа өске  талаларын көдүреринге бедик черни ээлеп чоруур. 1959 чылда Чазактың доктаалынга даянып алгаш, деңзилер аайы-биле республиканың база ыраккы-чөөн чүктүң болгаш Сибирь чоннарының хүреш спартакиадазын эрттирген. Чоорту 1980 чылдар үезинде Россияның спартакиадазын эрттирип турган үелер база бар. Уранхай хүреш 20 вектиң 1970 чылдарга чедир эки сайзырап келген.  1990 чылдарда хүреш бодунуң  төөгүлүг чараш, дүрген шынарын чидирген. Маңаа моол хүреш маргылдааның чүгле мага-ботка өй эгин содаан, бөргүн, девиин киирген соонда улуг салдарны ойнаан. Ам бо хүнде  тыва хүреш моол хүрештиң бир чаа хевири болуп сайзырап чорууру ол. Национал спортту Россияга катап сайзырадыры-биле 2008-2009 чылдарда бүрүткелдер эгелээн. 

Хүрештер аразында бурят хүреш «бухэ барилдаан» эгин содаан кииргеш Москвада үргүлчү маргылдааны эрттирип турар апарган. Уранхай-тыва хүреш амгы хевири-биле бүрүткелди эртпейн, кирбейн барган. Ооң түңнелиниң чылдагааннары мындыг: эгин содааның мага-ботка тырый болганы база кыдыында чиңге хендирлер дүрүмге дүүшпээн. Хүрежир үениң, шөлдүң хемчээл чогун, кажык тырттарын таарышпас деп шиитпирлер болган.Ынчангаш «Каарган, өдүрек эдергеш будун доңурган» база «Сугга дүшкеннер боттары камгаланыр» дээн үлегер сөстерден чайлап чорууру-биле  дараазында  эдилгелерни киирер үе келген. Белеткелдер база маргылдаалар үезинде хостуг болуру-биле, эгин содаан дүрүмге дүүштүр, чеңнерин, эгиннерин бир илиг хозадыр, ооргазын узаткаш куржаныр кылдыр сырып даарар. Хүрешти  бедик деңнелге эрттирер дизе, Делегей хүрештериниң  дүрүмүнге чагыртыр апаар. Ынчан кажык тырттар чорук чидип, хүреш шалыпкын,   дүрген, сонуурганчыг чараш хевирже шилчиир. Эң-не кол чүүл, маргылдааны эрттирер организация баш удур кандыг байдалга  база кандыг дүрүм-биле чорударын чөпшээреткен, бадылаткан турар. Бир эвес бо бүгүнү эткеш, бүрүткелди эртип алыр болза, ынчан тыва хүрешке шаандагы ышкаш Россияның бирги чери дээш база делегей чергелиг маргылдааларны эрттирер байдал тургустунар.         

Алексей ЧАМБАЛ-ООЛ.

Материалда кирген факт-барымдаалар дээш автор харыысалгалыг.

Рубрика: 

sitemap