Шилгедек болуңар, аныяктар!

Сөөлгү чылдарда чон аразында шөртегер аныяктар көвүдеп турары көскү апарган. Мен — 70 ажыг харлыг эне мен. Шаанда тываларның аразынга шөртегерлер ховар, чүгле байлар, дүжүметтер ындыг турган.
Чүге ынча деп олурар кижил, кымның шөртегер, шөртегер эвези кымга хамаан, канчаан чурттаарын кижи боду-ла билгей дээр чадавас силер. Ийе, оозу шын харын. Ынчалза-даа эвээш санныг эргим чонумну эки-ле чорзун деп бодаар сеткилим-биле оларның чамдыктарының бодун арай шын эвес алдынып чоруурун эскерип көөрүмге, меңээ дыка харааданчыг, мээң бодумнуң ажы-төлүм ынчап чораан дег болур. Ынчангаш соксаңар, боданыңар, ол багай чаңчылдан уштунуңар дээрзин чугаалаксаар-дыр мен.
Бурунгу тывалар: «Хырнын кааставас, кызын каастаар»- дижир. «Хырны тотса-даа, караа тотпас» деп үлегер чугаа чүгле оор, чазыйларга эвес, а ол хоптак кижиниң бодунга база хамааржыр утказы бар.
Амгы үеде массалыг информация чепсектеринде: сеткүүлдерде, телевизор, радиода-даа хөлүн эрттир семирээш, арып алырын кызып чоруур улус дугайында бо-ла чугаалаар апарган. Семирээш, артык чуък көдүрүп чоруурга, кайы хире бергезин билгеш, оон адырлып алган каш-ла кижилер өөрүп чурттап чоргулаар. А семистерниң хөй кезии ам-даа «хырнын азыравышаан». Орустап «чревоугодник» дээр чорду. «Здоровье» сеткүүлде хоптак кижиниң ишти-баары шөртее бээриниң чылдагаанын мынчаар тайылбырлаан: «Хөй чемни хары угда эңдере чипкеш, ол хайлып четтикпээнде-ле кырындан чемненип-ле турарга, шөйүндүлер долу болгаш өске келген чемни сыңырып аар дээш, чоорту узап өзүп эгелээр. Ынчангаш ие-бойдустуң берген хемчээлинден узай бээр, а хырын база улгаттыр херлип, шөйлүр. Ооң уламындан ижин-шөйүндүге хөй артык чемни кижи ап чоруур апаар».
Хойну өзээш, ооң ижин-шөйүндүзүн аштап-арыглап тургаш, шөйүндүде чинни үндүр сы тудуп чоруп оргаш көөрге, ол узун шөйүндүнүң чамдык черлеринде чин чок, куруг болгулаар чүве. Ол хойнуң өй-өйде оъттавайн барып, бойдустуң берген норма-чижээ-биле оъттап турганы ол боор. Ындыг хойнуң чаа хөлүн эртир көвей эвес болур чүве.
+й-тап семириирге кижиге база эки болбайн канчаар. Ынчалза-даа шөртеери дээрге-ле, эрте кырыыры болгаш электен өлүрү-дүр. Ындыг улус янзы-бүрү аарыгларны эдилеп, хилинчектенип чорааш, үе-чергелерин, чажыттарын мурнай «өске оранче» чоруй баарын таныыр, билир улузум аразындан хөйнү эскерген мен.
Эң-не дүвүренчиг чүүл — садик, школа назылыг бичии уругларның шөртейти семирип турары. Эмчилер, кайда силер? Дүвүрээзин коңгазын кагар үе келген эвес чүве бе? Ындыг шөртегер чаштарның чанында чоруур ада-иезин көөрге, олар база шөртегер болурун эскерип чоруур мен.
Чон мурнунга бараан бооп чоруур аныяк оолдар, кыстар электен-не шөртейип, чараш хевир-дүрзүзүн, дурт-сынын үреп алганын көөрге, таан харааданчыг. Кижи бодун боду тиилеп алырга, эң улуг тиилелге ол болур, бодуңарны тиилеп шенеңер! +ске улустуң бодалын база дыңнаксап артым.
Анчымаа Хертек
Кызыл хоорай.
sitemap