САКТЫЫШКЫН КЕЖЭЭЗИНДЕН БОДАЛ

Чоокта, найысылалдың орус культура төвүн­ге «Чечек», «Саян» ансам­бль­дың үндезилекчизи Ро­берт Николаевич Лес­ников башкының 80 хар­лаа­нынга тураскааткан сак­тыышкын кежээзинге чеде бергеш, 1962-1963 чыл­дарда ынчан музыка учи­лищезинге хор-дирижер салбырынга өөренип турган үем сактып ордум. Бир хүн Тамара Леонтьева баш­кывыс кичээл эртирип тур­да, Р.Н. Лесников бистиң класска кирип келгеш, хөй-ниитиниң ыры бөлүү тур­гузарын дыңнаткаш, жур­налды туткаш, аңаа кир­жир сургуулдарны адап эгелээн. Бир дугаарында мээң адымны адаан, ын­чан фамилиям Аракчаа тур­ган. Р.Н. Лесников бө­лүк бүрүзүнден оолдар, уругларны чыггаш, «Чечек» ансамбльин тургузуп эге­лээни ол.

Үе эрткен. Мээң салым-хуум артист болбаан, кор­респондент болган. Ынчалза-даа «Саян» ансамбльдың ажы­лын доктаамал чы­рыдып, өөрүм-биле харыл­заам үзүлбээн, олар-биле амыдыралды деңге базып эртим. 1970 чылдардан эш­теримниң ыры-шоорун радиоэфир дамчыштыр чон­га чедирип, хире-шаам-биле бараан болуп чордум. Ам шуптувустуң назы-ха­рывыс улгаткан. Хөй кижи киржилгелиг хор (ыры бө­­лүү) эвээжезе он ажыг кижи арткан. Ынчалза-даа олар ынак башкызы Ро­берт Лесниковтуң эгелээн күш-ажылын черле сула сал­баан, сценага бо-ла ырлап үнүп кээрге, өөрүнчүг, чор­гаарланчыг.

Роберт Лесниковтуң сак­тыышкын кежээзинге, экран дамчыштыр бүдүн хорнуң артистерин көргүзе бээрге, ында — дуу оранче чорупкан эштеривисти, башкывысты көөрге, кижиниң карааның чажы чайгаар сыстып бадып, хөрек-чүрек дойлуп кээр...

Келир 2014 юбилейлиг чылда бо артып каан ар­тист өөрлеримни күрүне шаң­налынче киирзе деп са­налдыг мен. Чижээлээрге, Ири­на Айыжы ансамбильдиң эгезинден башкарыкчызы. Ол ансамбильге үзүк-чок ажылдаандан аңгы, найы­сылалга тургустунган «Өөрүш­кү» уруглар ан­сам­бильиниң удуртукчузу тур­ду. Ол бөлүктен бодунуң үе­зинде сураглыг артистер, композиторлар үнген. Чи­­жээлээрге, дыка хөй ырларның автору Альберт Доржу. Ооң ырларын, аял­га­ларын профессионал ар­тистер бо хүннерде бе­зин күүседип турар. Ча­раш үн­нүг Солун-оол Мон­гуш, бодунуң уруглары А­н­желика, Долаана олар — езулуг артистер, концерт башкарыкчылары болган, оон-даа өске ат-алдарлыг хөгжүмчүлерни хөйү-биле адаар.

Вероника Чооду — бо  ар­тист дыңзыг үн­нүг — классиктиг ырларны күүседип, орус бол­гаш делегейниңулуг композиторларныңчогаал­да­рын сайзырадыр талазы-биле лекция-концерттерни суртаалдап келген та­лан­тылыг ыраажы. Мын­ча­га дээр алдарлыг ат ты­выс­паанынга, чон хомудаар чорду.

Катя Бады-Суур — ооңүнүн 60 чылдар төнчүзүн-­ де, 70 чылдар эгезинден Тыва радио чалгыынга чаң­­гыланып, барык хүннүң чыгыы эфирге үнүп кээр турду. Тыва чоннуң дың­наксаар ыраажызы: моол ыры «Байхамаара», «Якутянка», ылаңгыяа А. Та­новтуң «Анай-Хаак» деп ырыны Бады-Суур Ка­тя бир янзы бедик чиңге үн-биле күүседирге, дың­наксанчыг. Бо ырлар радио­нуң алдын фондузунда ка­дагалаттынган. Екатерина Кыргысовна Бады-Суур өөнүң ээзи Анатолий Кон­чук-оолович-биле 1972 чыл­да «Саян» ансамбильдиң «Чайлагда» деп компо­зи­цияда чаа өгленген аныяктар рольюн күүседип келгеш, соонда 1973 чылда өг-бүле тутканнар. Оон бээр 40 чыл эрткен.

«Саян» ансамбильи келир чылын 45 харын демдеглээр. Бо артып каан хоочун эш­терим шупту хүндүлүг кыр­ган-авалар, кырган-ачалар, ынчалза-даа сценаже үнер дээнде, оларга кандыг-даа шаптааразын турбас. Ка­жан хостуг үе тургустуна бээр­ге шүлүк бижиирлер база бар. Оларның бирээзи Екатерина Бады-Суур, ол бир кыдыраажын меңээ бе­рип каан. Ында бодунуң төрээн черин, төрел чонун, сеткил-хөөнүн илереткен.

Бижип орар чүүлүмнү доозуп тура, бо өөрүмге бүгү-ле экини күзээш, олар Чазак шаңналынга төлептиг дээрзин бадыткааш, Ека­терина Бады-Суурнуң чам­дык шүлүктери-биле доо­зайн.

 

Авам сени алгап чор мен.

Изиг чемин делгеп салган,

Ишти-хөңнүм эдип-чазаар.

Идегелим эгидип кээр,

Ием ышкаш, чырык кайдал.

Өөрүшкүм, кударалым,

                    сеткил-хөөнүм,

Өртемчейге чаяаттынган

Чуртталгамны өшпес херел

Ам-даа чырык чорзун дигеш

Өөрү тейлеп, авам сени алгап

                                чор мен.

Айның, хүннүң чайыры дег,

Авам ышкаш чырык бар бе,

Ховар эргим авам сени

Хомудатпайн чурттап

                             чор мен.

 

  Ажып кире берзиңзе-даа,

  Авам чагыын салбайн

                            чор мен

  Төрел чоннуң мээң-биле,

  Дөзү тудуш, чурттап

                             чор мен.

  Ажы-төлге эргим болуп,

  Авам чагыын сагып чор мен.

  Эрте туруп, чажыым

                                    чажып,

  Эргим сен, мөңгежидип алгап,

                            чор мен.

   Чурттап чор мен

  Кижи болган төөгүлүг,

  Кидис өг куржаглыг

  Шапкын хемниң сайы чараш,

  Чааш аъттың ээзи көвей.

Улуг сүлде чаяап берген

Угум-дөзүм авыралы

Хамык-биле бир дөмей

Хайлып дүшпейн, чурттап   

                                  чор мен.

Кырган-авам өгбе-чурту

Кызыл дыттыг Торгалыгга,       

                   ойнап өстүм.

Чурттап келген үелерим узап         

                                     келди,

Чурумалдыг бойдус каазын   

                        алгап келдим

Сагыш-сеткил, дойлуп-өйүп,

Сагындырар чүве-ле хөй.

Шапкын хем дег соккан

                             чүрээм,

Шагдакыны дүвүредип,   

                       дойулдурар.

Бичиимден-не, мага-бодум  

                          дорукканым

Бир-ле черде буянымны     

                        шыгжап каан дег

Өскен черим өйлеп-өйлеп

                   дүшке кирер,

Өөрүшкүм, чолум бедик,     

                          хайыралым.

Кандыг чылдар эртпеди дээр,

Караам шыйгаш, сактып

                         кээр мен.

Тура-соруум күштүг болгаш,

Тура дүшпейн чурттап

                           чор мен.

Светлана Данзын-оол.

Рубрика: 

sitemap