КЫЛЫР ЧҮҮЛДЕР АМ-ДАА БАР

Солуннуң эрткен үндүрүүнде Валерий Ховалыгович Кара-оолдуң «Ыдык күштүг Будда Бурган» деп номунуң чон-биле таныштырылгазы ТР-ниң Найионал музейинге эрткениниң дугайында бижээн бис. Ынчалза-даа ол хемчег-биле таныштырылга төнмээн.

Бо айның бирги хүнүнде Бу­луң-Терек сумузунуң орту­мак школазынга номнуң дараазында таныштырылгазы байырлыг байдалга эрткен.

Бо школаны шилип алга­ны­ның ужуру — хоочун баш­кы  Валерий Кара-оол школаның бирги директору турган. «Ыдык күштүг Будда Башкы» деп номнуң автору биле ужура­жылгаже өөреникчилер, баш­кылар, ада-иелер болгаш су­мунуң өске-даа чурттакчы чонну улуг сонуургал-биле келген. Хүндүлүг аалчыларны Бу­луң-Терек школазының амгы директору Аида Чапаевна Сен­ди уткуп, чаңгыс чер-чурт­­тугларын утпайн, төрээн черин утпайн чорууру дээш өөрүп четтиргенин илеретти. А өөре­никчилер ырактан келген аал­чы­ларга ыры-сам­ныг кон­цертти белеткеп көргүзүп, ча­раш оранын алгап ырлажып турдулар.

Байырлыг концерт соон­да хоочун башкылар Вале­рий Ховалыгович, Анай Бал­чыровна Ка­ра-оолдар, Камбы-лама Эр­ге­­лелиниң лама-баш­кы­­лары, Кызылдың тос ду­­гаар школазының ди­рек­­тору Валентина Өду­рековна Домур-оол-би­ле дыңнакчыларның сак­тыышкыннарлыг, өөре­диг­лиг чугаазы эгелээн. Сцена кырынче хоочун башкылар-биле чаңгыс коллективке ажылдап чораан эш-өөрү, башкылап чораан өөреникчилери үнүп, чылыг-чымчак сөстерин сөңнеп, чы­рыкче үнген номнуң чонга ка­йы хире эки салдарлыын чугааладылар.

Валерий Кара-оол школаның өөреникчилеринге номну би­жиир деп бодал канчаан оттуп келгенин, авторлар-биле ажыл чоруп турганының болгаш далай суунуң адаанче кирген Будда Бурганнын чаа дүрзү-хевирин бедик хаяже кө­жүргениниң дугайында чу­гаалаарга, уруглар улуг со­нуургал-биле дыңнап ордулар. Ужуражылга соонда аалчылар бол­гаш оларның чаңгыс чер чурттуглары Сүме даанда Будда Башкының тураскаалынга че­ткеннер. Ыдыктыг черге келгеш, чаа тураскаалды дээскиндир турар черниңкаас-чараш апарганын магадап хан­мадым: адаанда чиик ма­шиналар турар ажык чер, Бур­ганның бодунуң чанынга чедип шыдавас улуска бичии бажыңчыгаш база кылып каан. Ооң соңгазындан көөр болза кончуг таптыг Авыда Бурганның арын-шырайы көс­түп турар. Оон бир кол чүүл — бедик черде турар Бурганга чедир эптиг чаданы кылган.

Чыглып келген чонга Кам­бы-лама Эргелелиниң лама-баш­кылары Омак башкы, Моол­дан кээп Тывада турум  ажыл­дап турар Амгалаң Баа­дыр башкы база Сергек башкы бүгү чүвениң байдалы эки тур­зун дээш, Идегел, Авырал судурларын база суг-чер ээлерин бүгү та­лага өргүл кылдыр тус­­кай су­дурну номчааннар. «Маңаа бо хүн келген бүгү улустуң ажыл-ижинге, амы­дырал-чуртталгазынга, өг-бүлезинге,  шуп­ту чүве эки болзун!» — деп, Да­ши Панделинг хүрээзиниң лама-башкызы Омак башкы номнал соонда чугаалады. Улуг башкының чугаазынга кат­чып, Цеченлинг хүрээзиниң аныяк лама-башкызы Сергек дараазында чүүлдү аныяктарга йөрээп чугаалады: «Сарыг ша­жынны өөренип, соонда өзүп орар ажы-төлүнге эки үлегерни көргүзер болза эки. Бурган башкының эрги овурун чаа черже көжүрүп эккелгени бүгү чонга аас-кежик-тир. Аныяк-өскеннерге бот-боттарын дет­кижип, кезээ-шагда хөглүг, бичии-ле чүве дээш муңгарап-деңгээреп чорбазын күзээр-дир мен. Улус чонга хүндүткелди чаалап, демниг найыралдыг чуртаалыңар, аныяктар!»

Авыда Бурганың овур-хеви­риниң чылды өттүр көстүп турар чаа тураскаалын кылган соонда, Сүме даанче кээп турар чоннуң саны көвүдээн деп чыг­лып келген чон чугаалап турду. Чаа-Хөл кожууннуң өөредилге эргелелиниң дар­газы Аяс Бавуу мынчаар чугаалаан: «Черле Чаа-Хөл чурттуг болгаш далай адаанче кирген эр­ги бурганывыска чүдүп, ба­лыктап-даа чорааш, авам, акыларым-биле-даа кээп чо­рааш чүдүүр турган бис. Бурганны бээр бедик черже көжүрүп эккеп каанын ды­ка эки деп санап көрүп тур мен. Чаа-Хөлдүң аныяк-өске­ниниң чүдүүрү кедергей. Эс­керген чүүлүм, бээр чүгле бис­тиң кожуундан эвес, а бү­гү республика иштинден би­чии-даа, улуг-даа чон кээп турар. Улуг өгбелеривис Анай Балчыровна, Валерий Хо­валыгович, Алексей Каадыр-оолович болгаш өскелерниң үндүрген үзел-бодалын дыка эки деп санаар мен. Чүге дизе олар аныяк-өскенге төөгүнү арт­тырып, шак мындыг чүүл- дерни кылып болур эвес чү-ве-дир бе деп бадыткап турар. Оларның  күш-ажылын дыка үне­­лээр-дир бис. Аныяктарның мур­нундан четтиргенивис иле­редир-дир бис. Кижи бү­рүзү ындыг болурун күзээр-дир мен».

Назы-хары улгады бер­ген-даа болза, Валерий Хо­ва­лыгович кандыг-даа аныяк кижиден артык хөй күш-шиит­­пирлиг. Бир херек эге­­­лээн болза ону шынап эчи­зинге чедирбээн шаанда чер­ле оожургавас. Бо удаада база Авыда Бурганның чаа тураскаалынга хамаарыштыр ажыл төнмээн деп, хоочун башкы тайылбырлады: «Будда Бурганга дүүштүр кылган тураскаал — шажын-чүдүлге­ни сайзырадыр талазы-биле кылган хемчеглерниң эгези болуп турар. Кожууннуң баш­таар чери-биле моон соңгаар деңге ажылдаар программаны тургузуп, канчаар бо черни эде кылырының айтырыгларын чугаалаштывыс. Акша-төгерик херек апаар. Мону тыварының аргаларын көрүп турар бис. Кандыг эде кылыр чүүлдер ба­рыл дээр болза: адакы машина-техниканың турар черин элээн делгемчидер, улуска таа­рым­чалыг дыштанып, аъш-чемин чемненир бажың кылырын база көрүп турар бис. Хаалга аксынга чүдүлге черинге кел­геш, кижи кан­дыг чурум са­гыырыл дээн дүрүмчүгешти, саавыр хе­вирлиг сөстерни азар болза эки. Кылыр ажылдар оон-даа көвей». Сагыыр дүрүмнер азар дээни анаа эвес. Хаяларга бедидир, Бурганның кырынга, чоогунга кайы-хамаанчок пөстер, кадактар азар чорукту соксадыр дээш ындыг бодалды киирип турар. Чүге дизе ол чүгле тураскаалдың дүрзү-хевирин үреп турар эвес, а аңдарлыр болза амы-тынга-даа айыылдыг. Аныяктар азы школачылар эдертип келген улуг улус бичиилерни хайгаарап, чурумну сагыыр болза эки.

Чылыг, аяс агаарлыг хүнде улуг, хоочун башкыларның бо хүнгү үүлези доозулду, ынчалза-даа мурнунда ам-даа кылыр чүүлдер бар деп олар катап-катап сагындырды.

Уран ОНДАР. 

Рубрика: 

sitemap