ЧЕЖЕ-ЛЕ ТЕРЕК ТАРЫЫР БИС (БОДАЛЫҢАРНЫ ХОСТУУ-БИЛЕ ИЛЕРЕДИҢЕР!)

2013 чылдың август 29-та «Тываның аныяктары» со­луннуң «Ажык-чарның микрофону» рубрикада «Че­же-ле терек тарыыр бис?» деп эгелиг Игорь Иргит­тиң чөптүг материалын ном­чааш, эрткен-барган төө­гүнүң херек кырында ба­дыткалдыг болуушкуннары бодалдарымга эргип кээп, бо материалды бижииринче ал­бадай берди.

Материалымга Чөөн-Хем­чик кожууннуң Баян-Тала сумузунуң төвү — Булуң-Те­рек суурумда барымдаалыг болуушкуннарын бүзүредип, чонумга таныштырып кө­рейн. Бо суурну 1937 чылда эге таваан салып, школа, ин­тернат, столоваязының тудугларын Баян-Таланың хоочун чурттакчылары, «Ок­тябрь 30 чыл» колхозту бир дугаар организастап тур­гускан он кижиниң идеп­кейи-биле эгелээн. Суур төвүн Баян-Таланың чурт­такчыларының санал-она­лынга, сүмелеп турганы-биле Хемчик — Чадаана хем­нериниң каттышкан черинде булуңчерде үнгүлээн кезек теректерлиг, «Булуң-Терек» деп шаг-төөгүден бээр онзагай черни шилип алган.

Бистиң өгбелеривис чай­лаг, кыштаг хонаштарны ши­лип алырда, шажын-чү­дүл-ге эртемниглерге ном ном­чудуп, артыжап тургаш, бир эвес чурттаарынга, мал азыраарынга таарымчалыг болза баштай баглаажын кадааш, ак пөс-биле ыдыктап баглааш, дараазында кажаа­ларын тудуп эгелээр турганын бо чыглып келген каш бы­заңчылар, ол сагылганы сак­тып, ол үеде Баян-Таланың девискээринге чурттап чораан Тибетке шажын эртемин өөренгеш, 18 чыл чаңгыс-даа чуртунче чанмайн шажын-чүдүлгениң база бир онзагай дээди эртеми «Кумзат» эртем­ниг Куулар Шавырааны дүне чалап эккелген чүве-дир. Хүрээлерни узуткап, шажын-чүдүлгени хоруп каан үеде, бо улуг эртемниг башкыны дүне кончуг чажыды-биле эккелгенин өгбелер-биле ту­дугга, он сес харлыг оолчук тур­гаш ажылдап эгелээнимде чугаалап берген чүве.

Дээди шажын эртемниг, башкы Куулар Шавыраа но­мун ажыткаш, мынча дээн-дир: — Бо теректер үнген бу­луң черге кодан-суур тудар хамаанчок казып дээп болбас, чер-чуртувустуң кин чери деп, шаг-төөгүде чурттап чораан бистиң улуг өгбелеривис ыдык­­тап, артыжап каан. Ын­чангаш бо теректерниң чоок-кавызынга чурттаан чоннар, агын чажып, үнген үнүжүнге дээп, кезип чорбаанын, номда айтып каан. Ынчалза-даа үстүү  черлерниң даалгазын күүседип турар улус-тур силер. Силерде буруу чок. Ам канчаар бичии номдан номчуп каайн дээш, даң хаяазы чы­рыгыже номун номчааш, мээң бо чугаалаан чүүлүмнү үстүкү черлерге дыңнатпайн көрүңер деп чагып, дилег кылгаш чааскаан аалынче даң атпаанда чорупкан-дыр.

Чүге бо черге тудуг-суур тут­пазыл, үнген үнүжү те­­­рек­терни кезип, черин каспазыл, ооң чажыды чүдел деп айтырыг чайгаар көдүрлүп келир-дир. Бир болза улуг эртемниг башкы чон корга бээр дээш чугаалаваан хевирлиг. Ынчалза-даа ке­зик чамдыызын база мын­чаар чугаалаан дээр: «Бо суурга чурттаан чон, сал­галдары-даа шаа барып эки амыдырал көрбес, бир-ле шап­тараазынныг каража-когаралдыг болуушкуннарга болганчок-ла таваржып, чаа­гай амыдырал бо суур турган черге (Булуң-Терекке) хөгжүлдениң сайзыралы бол­дунмас».

Бо хүннерде чамдык чурт­такчылар бажың-балгаттарын көжүрүп, өскээр тарап, эки амыдырал дилеп чоруткулаан. Амгы үеде суурнуң ниити бай­далын көөр болзувусса, чоокта чаа кандыг-бир дайын-чаа эрткен ышкаш колхоз-совхоз үезинде туттунгулаан улуг тудуглар үптеттинген кор­загар ханалар арткан, чуртталга бажыңнары колдуу-ла биеэки бичии борбак ба­жыңнар арткан, чаа овур-хевирниң бажыңнарының ту­дуун-даа кылыр кижилер чок. Чазак Даргазы Ш.В. Кара-оолдуң «Суур төптеринге чаагай бүдүрүкчү бүдүрүлге» деп кыйгырыының бот­таныышкыны бо суурда шуут чок деп дидими-биле чу­гаалап болур. Чүгээр эки-эки бажыңнарны көшкен чон көжүрүп алгаш барган болгаш, дөрт кудумчулар үзүк-боолук — каракка чар­жынчыг-ла.

Чүгле чүгээр көстүр ту­дуглар: суму чагыргазы, клуб, школа, садик. Төпте нии­ти садыг бажыңнары үптеттинген, коңгагар хана­лары арткан. Ында-мында хуу садыгжылар чонну бараан-биле хандырып турарынга канчап өөрүвес боор. Күчүлүг Хемчик хем бо суурнуң баштайгы тудугларын тудуп турда, суурдан 1 км (бир) ырак чыткан. Чадаана хем мы­рай суурнуңчиге кы­дыын­га чыткаш, каш катап үер болган соонда, суурнуң кыдыкы чамдык бажыңнарын эриктен чайлады көжүрер ужурга таварышкан. Хем­чик 50-60 чылдарда үерлээн соонда, Хемчик хем ам мы­рыңай суурнуң кыдыкы ба­жыңнарынга чүс-ле метр четпес, эриктери чирлип, ам бир Хемчик улгадыр бол­за, суурну дөгерезин хөме алырының чиге кырында кел­ген. Бо хире улуг айыыл диргелип олурда, суур­ну уштап-баштап турар чагы­рыкчыларның сагыш-сеткили дүвүреп, үстүкүчерлер-биле чугаалажып, бир хемчээн баш удур албайн таамай олу­­руп турарын суурнуң чурт­такчылары кайгап ту­рарлар.

Ам база катап кезек терек­теривисче эглип келийн. Бо теректер суурну тудуп эге­леп турда, дыка хөй өзүм­нерлиг турган. Улуг-улуг­ларын школага одаары-би­­ле ужургаш, токпактап одап каапкан чүве. Ам сан­ныг теректер арткан. Төп кудумчуда теректер та­рып олурткан теректер-дир. Кажан бо теректер бү­­рүн өзүп турда, адаанга өл-шыктыг, чечектерлиг чер чок, куу черлер чыткан чүве. Аразынга талдар безин чок. Кезер сиген безин үнмес. Өл-шыгы хоралыг болгаш, өске үнүштерниң үнмейн турганын Игорь Иргиттиң материалын номчааш билип алдым. Бир эвес ажыы-биле үстүнде шажын эртемниг кырган чугалаан чүве болза, номунда чиге айтып каан чадавас.

Кырганның чугаазын ту­дугга ажылдап турган өг­белерим ол-ла олчаан чу­гаалап бергенин ийи чыл бу­рунгаар «Шын» солунга парлаары-биле дамчыткан кижи мен. Ол материал үнмейн барганы хомуданчыг болган. Бистиң мурнувуста каш-каш чүс чылдарда чурт­тап чораан өгбелеривис бис­тиң билбезивис эрткен кайгамчыктыг төөгүлер­ниң чырыткылары-дыр. «Өөре­нир, өөренир кырыгыже өөре­нир» деп, чиге сөглээн өгбелерниң чугаазын сак­тып оргаш, теректерниң ын­дыг хоралыын билбейн чораан чөгенчиимни кайгап олурдум. Бистер-даа, өгбелер-даа эрткен амыдыралдың аар-чиигин, эки-багын кө­рүп эрткен амыдыралдың ди­риг херечилери-дир бис. Ын­чангаш өгбелерниң чурт­­тап эрткен төөгүлүг бо­лууш­куннарын солуннарга чы­рыдып, аныяктарга өөредиг болзун дээш, дамчыдарын күзээр-дир мен.

Мен бир катап бир тыва солунга (амдыызында адын адавадым) кырган-ача, ава­ларывыстың чурттап эрткен амыдыралында херек кы­рын­да болган болуушкунну бижээш аппарып бээримге, кол редактор кижи «херек кырында көрген эвес, бүзү-ренчиг эвес болуушкун-дур ийин» дээн болгай. Ооң ынча дээри-ле шын. Бодунуң ада-өгбелериниң төрээн, салгал дамчып чораан чуртун безин орта кезип, улуг өгбелер-биле чугаалажып, солун төөгү-ле­рин дыңнаан эвес, төпке өөренип, эртем-билиг чедип алган оолчук-тур ийин. Бо хире кызыы билиглиг кижи канчап кол редактор кылдыр депший берген кижи ийик.

Меңээ 40 чылдар дургу­зунда солуннарга янзы-бү­рү темалыг материалдар чырыдар оруктарны ай­тып берген, «Тываның аны­як­­тары» солунумнуң кол ре­дактору М.А.Коңгул-оол­дуң сагыш-тывынгыры-би­ле бирги арында «Бода­лы­ңарны хостуу-биле илере­ди­ңер!» деп рубриказын сет­ки­лимниң ханызындан каттыжып, моон-даа соңгаар чогаадыкчы ажылыңарга чедиишкиннерлиг болу­ру­ңарны, бо материалымны ажыглап, дамчыдып олур мен, оон ыңай чүгле каңдег кадыкшылды алдын күстүң айында күзеп каайн.

Аныяктарга сүмем: Оон бээр 5-6 чылдар эрте бер­ген боор. Телевидение экра­нынга чогаалчылар Ека­терина Танова, Черлиг-оол Кууларның киржилгези-биле төгерик столга Е.Танованың чугаалаан сөстерин кажанда-даа утпас-тыр мен: «Төрээн чуртунуң каас-чараш бойду­зун эргип чорааш, төрел чо­ну-биле чугаалашпайн, чо­гаалчы мен дээш, төөгүге хамаарыштыр чүнү сак­тып бижиир боор». Шак бо сөстерни кезээде сактып чо­руңар, аныяктар!

Сарыг-оол САНЧЫ,

Хоочун бижикчи.

Рубрика: 

sitemap