ЧЭЭЛИ АЛГАШ, ТӨЛЕП ШЫДАВАЙН БАРЗЫҢАРЗА...

Амыдыралда кандыг-даа таварылгалар турар. Дүүн банкыдан чээли ап алган болзуңарза, бо хүн янзы-бүрү чылдагааннардан ону төлеп шыдавайн-даа барып болур силер. А силерге чээли берген банк ол акшаны тыртар ужурлуг. Ынчан төнчү чок телефоннаашкын, «коргунчуг-чагаалар» банкыдан кээп-ле эгелээр. Чамдык таварылгаларда ол чагаалар адрезинге четпейн-даа турар, чамдыкта ону алган кижилерден огулуг харыы чок болур. Дыка хөй кижилер телефоннарының дугаарларын солуп, чаштынып, эжиин кымга-даа ажытпастай бергилээр.

Чээли алган кижи мын­дыг муңгаранчыг бай­далга таварыжы берзе чү­­нү канчаарыл? Бир ду­­гаарында, оожургал болгаш чүгле оожургал. Эмин эрт­тир коргунчуг чүү-даа болу бербээн-не болгай, ынчангаш бодун оожум туттунганы дээре. Аргалыг-ла болза, банкыдан шуут чаштынмаңар. Аас-би­ле болгаш бижимел хевир­ге чээлини төлээринден ойталавайн турарыңарны, ынчалза-даа амгы үе­­­де ону төлептер ха­рык-шинээңер чогун тайыл­бырлаңар. Эң-не кол чүве – чээлини чүге төлеп шыдавайн турарыңарны та­йылбырлаары чугула: ажыл-агый чок арткан бе азы аар аарыгдан аарааны дээш оон-даа өске.

Ийи дугаарында, чээли керээзиниң негелделеринге өскерлиишкиннер киирерин дилээр. Ол дээрге хууларын, чээлини төлээр хуусаазын, ай санында төлээр ниити түңүдээш оон-даа өске өскерилгелер-дир. Ону ба­за-ла бижимел хевирге си­лерниң материалдыг бай­далыңарны бадыткап турар документилерни кошпушаан киирип болур.

Сөөлгү үеде кандыг-даа чээли ор­ганизациязы бодунуң клиентилеринге эптиг ажылдаарын күзеп турар болганда, силерниң-биле немелде керээни чарып ап турар апарган. Эң-не кол чүве – кижиниң бодунуң күзели болур.

Үш дугаарында, дыка хөй эртем-билиглиг кижилер безин судтардан дыка кор­гар болур. Кажан банк чээлини суд таварыштыр тө­лээр дугайында хомудал билдириишкинни киирерге, судтан чаштынып туруп бээр хамаатылар база бар. Бо таварылгада база-ла бодун туттунуп билир болза эки. Бир эвес силер судка бижимел хевирге чээлини төлээринден ой­талавайн турарыңарны база катап бадыткаар бол­зуңарза, Кеземче Дүрүмүнүң чаңгыс-даа чүүлү си­лерге хамаарыштыр ажыг­латтынмас.

Ынчангаш силер кым-бир кижиге өрелиг бол­зуңарза, хоойлу езугаар судче кииргени дээре. Кре­диторларга тодаргай харыыны бээр ужурлуг силер: «Өрени төлээринден ойталавайн турар мен, ынчалза-даа ону төлээр акшам чок болганындан судче бериңер». Кажан суд үезинде боттарыңарның эрге-ажыыңарны камгалаар силер.

Силерге суд дээрге муң­гашталган байдалдан үнүп алырының чаңгыс оруу, а банкыга ол чүгле «баш аарыы-дыр». Бир эвес суд банкының бүгү херектерин шиитпирлеп бериптер тур­ган болза, олар силерже хөй катап долгап, төнмес-батпас чагааларны бижип турбайн, дорт-ла судче кии­рер ийик.

Бир эвес силер чээли талазы-биле айтырыгларны боттарыңар шиитпирлээр харыыңар, күжүңер чок болза, ооң-биле ажылдап турар агентстволар-биле керээден чарып алырын кызыдыңар. Олар силерге банкыларже чагааларны бижииринге дузалажып, силерниң чээлиңерге өскер­лиишкиннер киирерин чедип алыр болгаш, си­лер­ни психологтуг бол­гаш угаан-медерелдиң кор­гуушкунундан камгалаар. Ынчан бир эвес байдалыңар суд чеде бээр болза, бүгү талазы-биле «камгалалдыг» болур силер. Суд үезинде баштайгы пунктувусту утпаа­лыңар – «Оожургал болгаш чүгле оожургал». Тодаргай болгаш бадыткалдар-би­ле боттарыңарның туру­жуңарны илередиңер (аргалыг болза, шуптузун бижимел хевирге).

Суд эрткен, судтуң шиит­пири езугаар банкыга төлээн акшаңар түңү билдине бээр. Бо таварылгада база-ла муңгараан херээ чок. Чүге дизе банкының хөй-ле торгаалдарын, штраф­тарын, хөөлерин болгаш янзы-бүрү ­са-наашкыннарындан адыр­лып алган силер.

Хамааты процессуалдыг Кодекс езугаар судтуң шиитпирин күүседири берге таварылгаларда шиитпирниң күүселдезин чыл­дырып азы чартыктап болурун судтан дилеп болур.

Судка силер чүгле бот­тарыңарныңэрге-ажыыңарны камгалап турарыңарны утпаңар. Си­лерден өске кым-даа камгалавас. Бир эвес силер кым-бир кижиге чээли алгаш, кандын-бир чылдагааннарның уржуундан төлеп шыдавайн барзыңарза, шынчы болгаш угаанныг болуңар.

Розалия Сарыглар.

Барыын-Хемчик кожуун суду.

Рубрика: 

sitemap