Чаламалыг дагның эдээнде

Кур-Чер суурдан ырак эвесте Чаламалыг дааның эдээнде «Кара-Чыраа» турисчи баазазы чыл бурунгаар-ла ажылын эгелээн. Дыштаныр баазаны аныяк сайгарлыкчы Айдана Күжүгет авазы Дарисю Ивановнаның арга-сүмези-биле тургузуп алган. 
Айдана англи дыл талазы-биле мергежилди чедип алган болгаш, баазазын даштыкы чурттардан келген туристерге база сонуургадып турар. Оларның-биле чугаалажырынга бергедээшкин турбас, боду-ла англилеп чугаалажыр, малчын кижиниң амыдыралын тайылбырлап бээр, чүнү сонуургаан-дыр шуптузун илдик чокка салыр. Келген аалчылар турисчи баазага келгеш, көдээ амыдыралды сонуургаарындан аңгыда, аът мунуп алгаш селгүүстээр. Оон ыңай бурунгу тыва өгбелерниң кылып чорааны алгы-кеш эттээр, чеп эжер дээн ышкаш ажылдарын арга-дуржулгалыг мастерлер аалчыларга көргүзүп бээр. Ол ышкаш тыва аъш-чемни белеткээрин тайылбырлап тургаш, көргүзер. Күзелдиг туристер ында тип каан кидис өглерге хонуп ап болур, бүгү-ле таарымчалыг байдалды тургузуп каан. 
Аныяк сайгарлыкчы турисчи баазазын ам-даа бурунгаар хөгжүдер сорулгалыг. Даштыкы чурттардан аалчылар чай санында кээп турар. Оларның бирээзи Айдананың даай-авазының Финляндияда чурттап турар уруу Виктория Пээмот язы-сөөк эштерин эдертип алгаш үргүлчү келир чаңчылдыг. Вика ол келгенде даштыкыда чурттап турар болгаш  оон көрүп алган чаа-чаа аргаларын төрелдеринге айтып берип турар кижи. 
Ол ышкаш Дарисю Ивановна уруунуң ажылын улам сайзырадыр бодалы-биле, эрткен чылын Алтайже туристеп чорааш келген. «Ол регион туризм талазы-биле дыка сайзыраан-дыр. Аът-хөл мунуп алган чараш черлеринче  селгүүстээн,  хем сугларында хемелээн черле кандыг-даа аргаларын кылып алган алтайлар-дыр. Бисте, Тывада бедик даглар, хемнер, хөлдер, аржааннар, «Бурган изи» дээн ышкаш төөгүлүг черлеривис бар-дыр, чүге ынчаар кылып болбас бис. Мен  ону көрүп алгаш, Айданага сүмелеп олурдум. Бо турисчи баазаны ынчаар хөгжүдүп болур арга бар чүве-дир дээш, амдыгааштан ажылдарны кылып эгелей бердивис» дей-дир.  
Айдана өг-бүлениң улуг уруу, оон биче кыс дуңмазы студент, хеймер оол дуңмазы бо чылын Кызылдың №15 школазын доозуп турар. Айдананың оглу база улуг дузалакчы болган. Мал-маганын кадарып чайлаар, чеже-даа хоорайда өөренип турар болза, көдээ амыдыралга чаңчыккан, кырган-авазының бүзүрелдиг дузалакчызы-дыр. Дарисю Ивановна уйнуунуң чаптанчыг аажызын мынчаар чугаалай-дыр: «Аалга келгенде хой, өшкүнү чаңгыстап тургаш санаар, черле мал ажылынга дыка сонуургалдыг чүве. Боду база шимченгир болгаш орлан-шоваа, бо малды улаштыр малдаар кижи бо-ла боор» дей-дир. 
Бо авашкыларга 89 харлыг кырган-ачазы Иван Симчитович чагыг-сүмезин үргүлчү чугаалап орар кижи.  Шынап-ла, кыдыындан эскереримге шупту дыка демниг өг-бүле болду.  Чаламалыгның эдээнде турлагда мал-маганын өстүрүп, кадарган, турисчи баазаны база тургузуп алган. А суурда бажыңының чанында сүт болбаазырадыр биче бүдүрүлгези болгаш хлеб быжырар пекарнязы, оон ыңай аъш-чем садыы база бар.  Суурнуң кайда-даа ажылдавайн турар чурттакчыларын ажылда тургузуп алган. Аалы биле суур аразында чымыштыг ажылында четтигип-ле турар авашкылар чорду. 
Мындыг ажыл-агыйны чүгле эрес-кежээ кижилер кылып шыдаар. Бо авашкылар республикада езулуг-ла үлегерлиг өг-бүлелерниң бирээзи-дир. «Күш-ажыл кижини каастаар» деп чүве ол-дур. Аныяк сайгарлыкчының турисчи баазазы моон-даа ыңай сайзырап чоруй баар дээрзинге бүзүрел бар.
А.Тюлюш,
Авторнуң тырттырган чуруу. 
 
 
sitemap