Баштайгы тыва эмчи

 

Эмчи эртемниглер дээрге эң-не харыысалгалыг, буянныг мергежилди шилип алган, быжыг тура-соруктуг, чоннуң кадыы дээш демиселге сеткилинден бердинген, сүлдези бедик, чүрээ дидим, бурунгаар көрүштүг дидим кижилер-дир. 

Олар Гипократтың даңгыраан хүлээп алгаш, бүгү сагыш-сеткилинден мергежилинге бердинген болур.

Ак халаттыг кижилерге хамааржыр республиканың баштайгы эмчилериниң би­рээзи Билчитмаа Өдекеевна Монгуштуң төөгүзүнче хая көрнүр болза солун. Ол 1944 чылдың апрель 18-те Тыва Автономуг областың Барыын-Хемчик кожуунунуң  Эрги-Барлык суурга малчын арат өг-бүлеге төрүттүнген. Ачазы мал ажылындан аңгыда аарыг кижилерни база эмнеп чораан кешпи-лама. Ооң ук-төөгүзүнде лама, хам кижилер тургулаан. Авазының баштайгы өөнүң ээзи кыдат омактыг, олар үш уруглуг. Оон элээн чыл­дар эрткенде Билчитмаа Өдекеевнаның ачазы-биле өг-бүле туткаш, алды уруглуг болган. Ынчан үениң аайы-биле эмчиниң төрелдери репрессияга таварышкан. Олар берге байдалга таваржып турда, Билчитмаа Монгуш беш харлыг турган. Бичии оол дуңмазын улуг акызы азырап алгаш барган. Билчитмаа Өдекеевна - өг-бүлениң дың чаңгыс кы­зы болгаш чассыг өскен, а артканнары шупту оолдар. Кады төрээннер бичии тургаш-ла ада-иезинден чарлып, өскүс  арткаш, төрелдериниң холунга өзер салымга онаашканнар.

Билчитмаа Өдекеевна би­чиизинден тура-ла, орлан-шоваа, угаангыр уруг чораан, ынчангаш ону беш харлап чорда школаның белеткел клазынга өөредип кииргеш, интернатка тургузуп каан. Ол Эрги-Барлык 8 чыл шко­лазынга өөренгеш, 9-10 классты 1961 чылда Аксы-Барлыкка дооскан.  Школага эге класстарга тергиин  өөреникчи болуп, а дараазында класстарны дөрт, беш дем­дектерлиг өөренип дооскан. Эки өөрениринден аңгыда, хол бөмбүүнге, баскетболга школаның солуттунмас капи­таны чораан. Хөй-ниити ажылынга идепкейлиг кир­жип, билигни оожум шиң­гээдип алыр эштеринге ду­залажып, чурттап турган интернат бажыңының чөвүлелиниң даргазынга соңгудуп,  черле бурунгаар чүткүлдүг кыс турган. Школачыларның интернады арыг-силиг, чырык делгем,  корум-чурумнуг бол­гаш кожуунга үргүлчү-ле шаңналдыг черден дүшпес, эки ажылдыг интернат деп санаттырган.

Өскүс арткан школачы уругга  бүгү-ле чүве «аяс дээр» дег турбаан. Чүге-ле ийик, школа директору келдиртип алгаш, төрелдериниң дуга­йында бо-ла айтыра бээр. Авазының кыдат кижи-биле чурттап чораанын, төрээн ачазы чүнү кылып турган, ол кымыл деп, сураглап-ла эгелээр. Директорнуң салган айтырыгларынга ха­рыылаарын ол шуут билбес турган, ыыттаваска, класстың азыг черинде ханазынга дыка үр тургузуп каарга, оол кижи эвес, кыс кижиге берге-ле турган. Оон өске хамааты башкыларның хамаарылгазы Билчитмаа Өдекеевнага эви­­лең-ээлдек, эки чораан. Өөреникчизин бажыңынче чалап алгаш, амданныг чеми-биле чемгерип, бажының дүгүн дырап берип, ада-иези дег чагып, сургап чоруур. Школаны дооскаштың аарыг­ның чылдагааны-биле дораан-на дээди өөредилге черинче дужааваан. Кадыының байда­лын экижидип алгаштың, 1961-1962 чылдарда Эрги-Барлык сес чыл школазының эге класстар башкызынга ажыл­даан. Институтче өөренир дээш акша ажылдап  эгелээни ол.

Каяа өөренири, кым болуру ону дүвүретпейн турган.  Чүгле башкы мергежилдиг болурун ол күзевээн. Ынчангаш эм­чи эртемин шилип ап, шыл­галдазын чииги-биле дужаап алгаш, 1962 чылда Иркутскиниң күрүнениң эмчи институдунче эмчи херектериниң талазы-биле студентизи болган. Дээди өөредилге черинге өөренири белен эвес болган, орус дылды билири-биле, шылгалдаларны өй-шаанда дужаап, багай эвес өөренип, бодунуң чаңгыс чер-чурттугларынга дузалажып чораан. Өскүс студент болгаш материалдыг байдалынга дыка бергедээн, чүгле стипендия 21 рубль-биле амыдырап келген. Кады төрээн акылары ында-хаая дузалажып каар.

Чамдыкта Тываның Ка­дык камгалал яамы­зы студенти­леринге ду­заламчы кылдыр 5-10 рубльди шилчидип бээр, ол үезинде өөрүшкүлүг турган. Институттуң ийи дугаар ку­рузунуң соонда партияның кыйгырыы-биле элээн каш комсомолчулар, химия бүдүрүлгезиниң ту­дуунга дузалажыр дээш Ангарск хоорайже чорупкан. Аңаа ажылдап турган үезинде радиога «Бистер, тывалар, тудугда бригадир Билчитмаа Хомушкунуң удуртулгазы-биле эки ажылдап тур бис» деп дамчыдарга, Эрги-Барлыкта чурттап турар акызы дуңмазының адын дыңнааш  чоргаарланып, дыка өөрээн. Солун, ут­тун­дурбас студент үелер турган.

Билчитмаа Өдекеевнаның болгаш кады өөренип турган эш-өөрүнүң күзели - кезер эмчи мергежили. 1968 чыл­да институтту дооскан соонда Кадык камгалал яамы­зы хуваалда езугаар Бил­читмаа Хомушкуну эмчи училищезиниң кезер эмчиниң эртемин башкылаар кылдыр база поликлиникага дүнеки дежурный эмчи ажылынга киирген.  Ажылдап тургаш-ла, боду­нуң кадыының талазы-биле кезер эмчи бо­луп, хүнзедир бут кырынга туруп шыдавазын эскерип каан. Ол үеде интернатура чок турган. Институтту дооскан соонда кандыг-даа эмчи болуп ажылдаар турган.

Билчитмаа Өдекеевна шө­лээзиниң үе­зинде дүрген дузаның бол­гаш санитар авиа­цияның эмчизинге ажылдап ап турган. Мергежилинге кызымаа, ажылынга бер­дингени оон-на көстүп келген. Чай чок ажылдап чоруп турган үезинде Балчий-оол Балчирович Кузьма эмчи Билчитмаа Өдекеевнаны бо­дунче кыйгырып алгаш,  поликлиниканың эргелекчизи Доржу Көк-оолович Куулар-биле чугаалажырын дам­чыткан. Кыйгырып алгаш, ону невро­патолог эмчи кылдыр ажылдаарын сүмелээн, а Тывага ындыг специалист чугула хереглеттинип турган үези ол. 1969 чылдан эгелээш  ажылче шымнып кирипкен. Невропатологтуң хүлээп алыр аарыг кижилери көвүдээн, харын-даа каш хонук бурунгаар бижиттирип алыр, ээлчег узун-на турган. Аарыг кижилер  эмнедир дээш хоорайдан-даа, көдээден-даа хөйү-биле кээп турганннар. Ол үеде республика эмнелгези аңгы-аңгы кезектерлиг турган, ооң соонда бот-тускайлаң кылдыр аңгылап, тургузуп эгелээн: инфекция, психиатриктиг эмнелге, стоматологтуг кил­дис дээш оон-даа өске. Ол килдистерге  неврологтар чонну хүлээп ап турган. Невропатолог эмчи чүгле найысылалга эвес, республиканың кожуун­нарынче болган чок-ла сур­гакчылап чоруптар турган. Аңаа баргаш аарыг кижилерге арга-сүмелиг тайылбырны берип,  ол кожууннуң талазы-биле эргежок чугула неврологтуг дузаны чедирип чораан. Ын­чан неврологтуг албанның эргелекчизи Ольга Федоровна Еремеева кожууннарның төп эмнелгелеринге неврологтуг оруннарны ажыдар дугайында айтырыгны тургускаш, ол сорулгазын чедип алган. Үргүлчү-ле санитар самоледу-биле  кожууннар кезип, күскү болгаш часкы келдириишкиннерни база кылыр чораан.

1971 чылда  Виктор Алек­сандрович Верещагин эмчи Билчитмаа Өдекеевнаны ВТЭК-ке база ажылдаарын сүмелээн, тыва омактыг эм­чи-специалист аңаа чугула херек боорга ол чөпшээрешкен. Ол үеде хоорайның ВТЭК даргазы, терапевт Аркадий Лукич Спиридонов, кезер эмчи Александр Иванович Кануников, карак эмчизи Надежда Николаевна Килина, невропатолог Билчитмаа Өде­кеевна Монгуш ажылдап турганнар. Ынчан  тывалар кончуг ховар  турган, аарыы улуг турда-ла, инвалид болурун күзевейн чорааннар.

ССРЭ-ниң аңгы-аңгы хоо­райларынга неврология талазы-биле билиин бедидип ап чораан. Баштайгы мергежилинге би­лигни Ташкент хоорайга  эрткен. Ол сактыышкынының дугайында Билчитмаа Өде­кеевна  тодаргайы-биле чу­гаалады. «1970 чылда ка­дык камгалал сайыды А.А.Любимовту Николай Васильевич Сизых солаан. Ол кезээде шупту килдистерни эргип чоруп турган, а кажан неврологтуг килдистиң ажы­лы-биле таныжып тургаш, аңаа мени көрүп кааш, бирги ээлчегде мегежилин бедидерин сүмелээн. Ол чылын Ташкентиже путевка келген. Путевканы алыр күзелимге бергедээшкинге таварыштым, невролог Богатовтуң кадайы хоорайның эмчилер комитединиң дар­газы турган, ол күзелин илереткен. Мергежилим бедидеринден ойталаарының дугайында мээң-биле чугааны неврология килдизиниң эргелекчизи О.Ф.Еремеев, кол эмчи Ю.З.Ковенский болгаш хоорайның эмчилер комитединиң даргазы, сайыт Н.В.Сизых чорутканнар. Бодумнуң мергежилим беди­дип алырынга дыка улуг күзелдиг турган мен, ынчангаш путевканы кымга-даа дүжүп бербээн мен. Адак соонда обком партияга Анчыма Тока дарганың хүлээп алыышкынынга кирдим. Ажылдаар өрээлинче кире бергеш-ле ыглапкан мен, оон элээн туттунуп алгаш херектиң ужурун Анчымаа даргага чугаалап бердим. Бо дарга республика эмнелгезиниң кол эмчизинче телефонга чугаа­лады: «Силер кезээде тыва эмчилер институт дооскан соонда, мергежилин бедидерин күзевес деп илеткеп турар болгай силер, а херек кырында олар мергежилин бедидер дээш ыглажып кээп турлар» дээн. Ол-ла дораан беш ай иштинде мергежилимни бедидер талазы-биле путевканы бергеннер.

Мергежилим бедидип ту­румда болган, мындыг та­варылганы чугаалап көрейн: «Аарыы билдинмес кижини биске эккеп көргүскен. Аарыгны тодарадыры-биле оорга чүзүнүң суук чүүлү херек турган. Бистиң доцент башкывыс бисче көрүнгеш: «Бо аарыг кижиниң оорга чүзүн кым ап шыдаарыл?» – деп, ол айтырды. Шупту ыытташпаан, мен  күзелдиим-биле холумну көдүреримге, эштерим менче чиктигзинип көрдүлер. Ол берге даалганы хүлээп алдым. Мээң мурнумда чүзү-даа бил­динмес кончуг аарыг кижи, ооң ооргазының чүзүнүң сөөгүнүң кайда турары безин билдинмес.

Аарыг кижилерни эмнеп турган болгаш, арга-дуржулгам улуг тур­ган.  Ол-ла дораан эмнээр арга чок турган оорганың кол чүзүн эмнеп кириптеримге, башкымның болгаш эштеримниң карактары улгады берген мени кайгап турлар. Эртенинде профессор мени келдиртип алгаш,  мээң дугайымда дыңнаан болгаш профессор  меңээ чжень-цзю ине-биле эмнеп өөредирин сүмеледи. Ону база шиңгээдип алгаш, шупту шылгалдаларны беш демдектерге дужаадым. Өөренгеним  чжень-цзю терапиязының дугайында эргелекчимге болгаш эштеримге он­загайы-биле чугаалап бердим, ол үеде ындыг эмнээшкинни ажыг­лавайн турган. Мен бо арга-биле аарыг кижилерни эмнеп эгеледим. Удаваанда сайыт кыйгырган: «Чүге сен ламалаашкын болгаш хамнаашкынны нептередип эгеледиң» дээш, бо арга-биле эмнээримни шуут хоруп каан. Ынчан лама болгаш хамнаашкын дугайында даргага тайылбырладым. Ол дээрге шаандагы кыдат эмнээшкин-дир дээш, дөмей-ле ине-биле эмнээрин хоруп каан.

Ындыг хоруушкун турда-ла, элээн үе эрткенде неврологтар И.В.Киселевту, Г.И.Осиповту Москваже ине-биле эмнээр талазы-биле мергежилин бедидеринче чорутканнар. Ооң дугайында билип алгаш ине-биле эмнээр мергежилимни бедидер айтырыгны шупту чадалар аайы-биле тургузуп тургаш, 1980 чылда Казань хоорайже үш ай хуусаалыг өөредилгеже билиим бедидери-биле путевканы алгаш чоруптум. Кажан Казаньга өөренип турумда, меңээ Чазактан телеграмма келген. Кызыл хоорайның улус депутаттарының чөвүлелинге депутат кылдыр соңгуп каанын дыңнаткан болду. Башкыларым меңээ байыр чедирип, мактап байырлал кежээзин-даа эрттирген. Өөренип турган үемде ине-биле эмнээн кижилерим сегип алгаш, өөрүп четтиргенин илередип, чечек берип турдулар. Кызылга чедип келгеш, поклиникага чжень-цзю терапиязының өрээлин ажыдып алгаш, аарыг улусту эмнеп кириптим. Хөй чылдар дургузунда невролог болгаш психиатриктиг эмнелгеге консультант болуп ажылдааш, эпи­леп­сиядан аарып турар кижи­лерниң хөйүн специалистер  тодараткан. Ол аарыг кижилерни долузу-биле шинчилээринге калбак конференцияны эрттирген мен. Мен соңгу чүк улустарының эртем-шинчилел институдунуң академиязының академиги Седов-биле чугаалаштым. Ол мээң-биле чугаалашканынга өөрүп, элээн каш эртем болгаш практиктиг сүмелерин бергеш, эртем ажылын бижиирин меңээ сүмеледи. Кандидат эртем ажылын бижиир дээримге, акша база чок турган болгаш англи дылды билбес турдум. Ынчалза-даа Эпилепсия талазы-биле эмчилер ортузунга конференцияны база эрттирген мен. Чоннуң кадыы дээш ажылдап дерим халас барбаан, ажылымны үнелээш, шаңнал-макталды тывысканы өөрүнчүг» - деп, эмчи чугаазын доосту.

Ол-ла үелерде  неврологтуң, иглотерапевтиң болгаш эпилептологтуң ажылдарын дакпырлап кылып турган.

 Билчит­маа Монгуш — хөй санныг хүндүлел бижиктерниң эдилекчизи, Россия Федерациязының кадык камгалалының тергиини.  Идеп­кейлиг, туруштуг эмчи хөй чыл­дарда неврологтуг килдистиң профэвилел комитединиң дар­газынга, республика эмнелгезиниң херээженнер чөвүлелиниң кежигүнүнге болгаш хоо­рай совединиң ийи чыыжының депутадынга соңгудуп чораан. 

1986 чылдан 1990 чылга чедир ИХЯ-ның санитарлыг кезээниң невролог эмчизинге бараан болуп ажылдаан.

1988-1989 чылдарның түңнелин өөренип көргеш, неврологтуг аарыг кижилерге калбак эмнээшкин херег­леттинип турары-биле, сани­тар кезээн калбартыры эргежок чугулазының дугайында сүмезин киирип турар дуржулгалыг, хоочун эмчи.

                 Ася БАЗЫР-ООЛ.

Рубрика: 

sitemap