Алдар-аттыг мөге болзун!

 

Тываның Күрүне Университединиң күш культура факультединиң 3-кү курузунуң студентизи оожум,топтуг аажы-чаңныг, чараш, чаптанчыгмөзү-бүдүштүг, кижизиг, узун чоргаар дурт-сынныг спортчу Монгуш Айдыңның 2014 чылда улай-улай чедип алган чайынналчак чедиишкиннерингеөөрүп, ооң дугайында сонуургаш, боду-биле ужуражып чугаалаштывыс.

Айдың: «Уйгу чок» Улуг-Хемниң Торгалыг суурга өг-бүлезиниң беш дугаар хеймер кара оглу болуп төрүттүнген мен» деп хүлүмзүрүй аарак хөөреп олурду. Ооң чугаазындан ол эш-өөрзүрек, «улугну улуг, бичени биче» деп хүндүлеп, үнелеп билир кылдыр кижизиттинген оол деп билдингир. Айдыңның ук-төөгүзүнде даайлары хүрежип чорааннар база амгы үеге чедир шыырак диртип, хүрешке сундулуг болуп чоруурлар.

Маадырывыс Айдың Монгуш амгы үеде тыва хүреш спордунда шыырак мөгелерниң бирээзиниң санында, үргүлчү шаңналдыг черлерже кирип, 85 кг чедир мөгелер аразынга тыва хүрештиң тиилекчизи болуп келген, кожууннарның ай санында эрттирип турар хүреш маргылдааларының тулган чемпион адынга төлептиг болуп чоруурун хүрешке ынак чон билир. Айдыңны тыва хүрештиң аарыкчыларының ынак мөгелериниң бирээзи деп билип чоруур мен.Аарыкчы чон ооң девип үнүп келирин четтикпейн манап олурарлар. Бир эвес ол Тывадан дашкаар маргылдааларга киржип чорупкан үеде, дораан чоктап, “Айдың чок-тур!”, “Айдың-оол чүге чогул?”, “Улуг-Хемден бичии оол Айдың кайда барганыл?” деп эгелээрлер. Мөге-шыырак, чоргаар баскан дурт-сынныг болгаш аарыкчыларга дыка эскерттингир кижи.

Тыва хүрештиң тергиини Айдың-биле аравыста болган чугааны номчукчуларга таныштырдым.

- Бир дугаар хүрежип эгелээниңерни сактып чугаалап көрүңерем, Айдың?

- 5 харлыг тургаш, өскен төрээн суурум Торгалыгга бичии уруглар хүнүнге тураскааткан хүрешке шүглүп үнгеним сактыр-дыр мен. 12-13 харлыымда Кызыл хоорайга республика чергелиг уруглар камгалалының хүнүнде хүрешке база 1-ги черни ээлээним уттундурбас болуп арткан. Оон улаштыр-ла ортумак класстардан эгелеп шыңгыы белеткенип кирипкен мен.

- Бичииңден тура амгы үеге чедир өөредип, деткип чоруур тренер башкыларың кымнарыл? 

- Хүрешти сонуургап эгелээнимден бээр баштайгы тренер башкым Шагжы Болат Александрович, Тываның 100 чылдаан байырлалында хартыганың самын көргүскен, тыва хүреште шыырак хүрежип чоруур, өөреникчилеринге, дуңмаларынга үлегерлиг башкы. Болат Александрович ТКУ-нуң күш-культура факультединде башкылап ажылдап чоруур. Амгы үеде оон ыңай деткип чоруур тренер башкым ТР-ның“начын мөгези”хөй санныг бичии мөгелерниң башкызы, деткикчизи, аныяк, арга-дуржулгалыг Допуй-оол Эртине Маадыр-оолович.

- Москва хоорайга болуп эрткен Россия чоннарының национал хүрежиниң IX-ку шуулганынга бистиң тыва мөгелеривис шыырак түңнелдерлиг киришкеш келген болгай силер. Ол дугайында сонуургадып көрүңерем, Айдың?

- Декабрь 5-6 хүннеринде Москва хоорайга IX-ку улуг шуулган болуп эрткен. Аңаа орус, бурят, якут, кавказ, татар чоннарның шыырак мөгелери күжүн шенеп келгеннер. Чыл келген тудум бистиң мөгелеривистиң саны көвүдеп, эки көргүзүглерлиг хүрежип турар апарганы өөрүнчүг. Маргылдаа га аңгы-аңгы килдер аразынга болгаш тулган чемпион ат деп ийи улуг демиселдиң түңнелдерин таныштырар-дыр мен, бурят чоннуң “Бухе Барилдаан” деп хүрежинге 70 кг чедир 1-ги черни Монгуш Бады-Сагаан, 2-ги черни Долба Али, 80 кг чедир 2-ги Шомбул Артыш, 3-кү черни Бадыраа Чиңгис, 80 кг өрү килдиг мөгелер аразынга 1-ги черни мен болдум. А якут чоннуң “Хапсагай” хүрежинге 70 кг чедир 2-ги черни Монгуш Бады-Сагаан, 80 кг чедир 1-ги черни Дун Айдың, 2-ги черни Шомбул Артыш, 80 кг өрү килдиг мөгелерге 1-ги черни алдым. Москва хоорайның студентилери бисти деткип, маргылдаага база эки киришкеннер. Килдер аайы-биле тиилээн мөгелер аразынга шуулганның тулган чемпиону дээш хүрешке ырак-чооктан келген шыырак удурланыкчыларывыстың аразынга шүглүп үндүм, Москва хоорайның студентизи Шомбул Артыш үжүүрлешкен. Ниитизи-биле 12 медальдыг, 5 кубоктуг болдувус. Ооң мурнунда ук шуулган 2 дугаар болуп эртип турда, тулган чемпион атка күрүневис күчүтени Монгуш Аяс Семис-ооловичтиң тиилеп кааны биске канчаар-даа аажок өөрүнчүг болгаш чоргааранчыг болганын демдеглевес арга чок.

- Тыва хүрештен аңгыда сумо хүрешке спорт мастери аттың эдилекчизи, Европаның элээди оолдар аразынга 2 дакпыр, улуг мөгелер аразынга 2014 чылда тиилээн болгай силер. Сумо хүрежип чорууруңарны чон-биле үлежип көрүңерем, Айдың.

-. Ийе, сумо хүрежин база сонуургаар мен. Тренер башкым – сумога делегей чергелиг судья Куулар Адар Начын-оолович. Тыва мөгелерден сумога эки көргүзүглерлиг хүрежип чоруур мөгелер хөй. Оларга шыырак хүрежип чораан, үлегер-чижектиг тренер-башкывыс. “начын мөге” Куулар Каң-Демир Каң-оолович, “күчүтен мөге” Аяс Монгуш, “чаан мөге” Эрес Кара-Сал, “начын мөге” Начын Монгуш, “начын мөге” Монгуш Андрей, Куулар Күзечи база оон-даа өскелер хамааржыр. Амгы үеде бичии оолдар база улуг сонуургал-биле кээп, хүрежип турары өөрүнчүг.

- Төрээн Тывавыска бир дугаар болуп эрткен национал оюннар спартакиадазынга база улуг чедиишкин силерде болганын билир бис, кайы команда шыырак болган деп санадыңар? 

- Декабрь 12-ниң хүнүнде Субедей ордузунга бирги тыва национал оюннар спартакиадазы болуп эрткен. Мөгелеривис дыка шыырак командаларны тургускан, кошкак команда чок деп болур. Моон-даа ыңай чылдың-на болуп эртип турар болза эки деп санаар мен. Ылаңгыя төрээн чуртувуска национал оюннарны сайзырадып, деткиири чугула айтырыг. Спартакиадага кожууннардан хөй командалар кээп, солун оюннарны чонга көргүскен. Тевек теверинге, аргамчы октаарынга, кара адарынга, шыдыраага базатыва хүреш хевирлеринге эрткени солун. Мөге кижи чүгле хүрежиринге эвес, а национал оюн бүрүзүнге шыырак болур ужурлуг деп бодаар-дыр мен.

- “Хүрээниң кубогу 2014” - ке четкеш келгениңер дугайында таныштырып көрүңерем?

- Санкт-Петербург хоорайның чылдың болуп эртип турары, эрттирип эгелээнинден бээр бо чылын 6 дугаар “Хүрээниң шаңналы 2014” маргылдаазынга чедиишкинниг киришкеш, келдивис. Келир чылын хүрээниң 100 чыл болган байырлалы болур, аңаа база киржир бис. Аңаа баарывыска, бисти Санкт-Петербургтуң студентилериниң презиндентизи Донгак Начын эки уткуп, хүлээп алганнар. Удурланыкчыларывыс канчап-даа шыырак мөгелер турдулар, ынчалза-даа бистиң командавыс бо удаада база шыырак болганнар: 63 кг – Донгак Начын 1-ги чер, 75 кг – Дун Айдың 1-ги чер, Ондар Начын 3-кү чер, 75 кг өрү – мен 1-ги чер. Тускай шаңналдарга “Чараш арга” Тываның Күрүне Университединиң 5-ки курузунуң студентизи Дун Айдың, “Чараш девиг” Санкт-Петербургтуң студентизи Донгак Начын төлептиг болдулар.

- Силерни деткип чоруур кижилериңер кымнарыл, Айдың?

- Бир-ле дугаарында ада-ием, даайым Доржу Эртине Александрович, дөргүл-төрелим база хөй санныг эш-өөрүм. Деткип, үнелеп чоруур чоок кижилеримге улуу-биле четтиргеним илередип олур мен.

- Келир үеде күзелдериңер болгаш салган сорулгаларыңар кандыгыл?

- Малчыннар байырлалы наадымга тиилеп ада-иемни, дөргүл-төрелдеримни, чангыс чер чуртугларымны өөртүксээр изиг күзелдиг мен. База делегейге Тыва чуртумну, тыва чонумну алдаржыдыксаар мен.Мөге кижи чалгаа болбас, үргүлчү белеткел кырынга чоруп, үспес болза эки. “Келир үеже чүгле бүзүрел-биле!”деп кыйгырыглыг чурттап чоруур мен.

- Хүрежи чараш, өскелерден аңгыланып көстүр, сонуургаар мөгелериңер кымнарыл?

- “Күчүтен мөге” Монгуш Аяс, “чаан мөге” Эрес Кара-Сал, “арзылаң мөге” Тюлюш Сайын-Белек, бичии тургаш “начын мөге” Монгуш Алексейни магадап, дыка сонуургаар турган мен. Шыырак белеткелдиг, чараш аргаларлыг, бедик деңнелдерлиг хүрежип чоруур мөгелерни хүндүлеп, үнелээр-дир мен.

- -Хостуг үеңерде чүнү кылырынга ынак силер? Спорттуң өске кандыг хевирлеринге сонуургалдыг силер?

- Хостуг, чайлыг үемде спорт-биле өңнүктежип, күш-дамырым сайзырадып, кадыкшылымче кичээнгейни салып турар мен. Оон аңгыда көдээде аалымга барып, мал-маган карактап, улузумга дузалажып, арыг агаарга дыштанырынга ынак мен. Интернет четкизинден солун, ажыктыг, чаа медээлерни көрүп, номчуп, сөс курлавырын байыдып, немей билигни ап турар мен. Хүрештиң хостуг хүреш, тыва хүреш, сумо хевирлерин сонуургап, хүрежип чоруурум бо. Волейбол, футбол база эр кижиниң үш оюнуң бирээзи аът чарыжын база улуг сонуургаар, аът малга база ынаам кончуг. Даайларым Республиканың аът чарыжынга каш дакпыр тиилекчи тулган аъттарның ээлери улус болгай.

- Чаа үнген 2015 чылда чонувуска чүнү күзээр-дир силер?

- Чаа үнген чылда тыва чонумга каң дег кадыкшылды, быжыг тура сорукту, аас-кежикти, узун назынны, шынчы сеткилди күзедим. Кады хүрежип чоруур  эштеримге, акыларымга, даайларымга, дуңмалырымга 2015 чылда хөй-хөй чедиишкиннерни, үре-түңнелдиг ажыл-ишти, күрүне аттыг мөгелер көвүдезин, алдаржызын деп йөрээр-дир мен.

Аныяк мөгевистиң 20 харлыынга чедир чедип алган чедиишкиннерин салаа базып санаары безин берге. Москва, Санкт-Петербург хоорайларга шилиндектерниң аразынга содаглангаш, шүглүп үнүп эзир куш дег хостуг чоргаар девип, Тыва чуртун алдаржыдып, шак мындыг чараш девиглиг, содак, шудактыг хүрежип чоруурделегейде онза тыва чон-дур бис деп чүүлдү көргүзүп, бадыткап каанынга кижиниң сагыш-сеткили өөрүп, чоргаарланып олурар.Чайынналчак чедиишкиннерлиг болган мөгевис Айдыңны эки кижи кылдыр өстүрүп каан ада-иезинге, деткип чоруур чоок кижилеринге чаа үнүп келген хой чылы-биле аас-кежикти, өөрүшкү-маңнайны сеткиолимниң ханызындан күзедим.

Бистиң-биле каш удаа чедип алган чедиишкиннерин үлежип, маргылдааларның түңнелдерин чонга таныштырганы дээш маадырывыс Айдыңга улуу-биле четтиргенивисти илередип, ооң мурнунда салган сорулгалары, изиг күзелдери бүдүп, келир үедекүчүтенивис ышкаш делегейге алдар аттыг мөге боор дээрзинге идегеп, бүзүрээр мен.

Айнура Шалган.

Рубрика: 

sitemap