Республикада күш-ажылчы, кызымаккай өг-бүлелер хөй. Оларның санынче Кызылдың 9 дугаар гимназиязында немелде өөредилгениң педагогтары Алана Баланчыевна база Хүреш Хуракович Кыргыстар кирип турар. Кыргыстар – хөй уруг-дарыглыг ада-ие. Тургузукчу күш-ажыл болгаш өг-бүле ыдыктарының чылында оларның өг-бүлезин таныштырары артык эвес.
Алана Баланчыевна база Хүреш Хуракович 9 дугаар гимназияның немелде өөредилгезинде 2003 чылдан бээр ажылдап чоруурлар. Күш-ажылчы өг-бүле боттарының 7 ажы-төлүнден аңгыда, хөй-хөй чаштарны амыдыралдың улуг оруунче үдеп, салым-чаяанын ажыдарынга үлүг-хуузун кииргеннер. Алана Баланчыевна немелде өөредилге адырынга ажылдааш, хөй-хөй шаңнал-макталдарга төлептиг болган: ТР-ниң Дээди Хуралының Өөрүп четтириишкин бижии, ТР-ниң Аныяктар херектери база спорт яамызының Хүндүлел бижии, Кызыл хоорайның Өөредилге департаментизиниң Хүндүлел бижии, «Киокусинкай федерациязының» Красноярскыда регионалдыг хөй-ниити спортчу организацияның Өөрүп четтириишкин бижии дээш оон-даа өске.
Хүреш Хуракович 9 дугаар гимназияның немелде өөредилге адырында «Шотокан хевирниң каратэ-до» секциязында 2003 чылдан бээр ажылдап турар. Ооң кол сорулгазы – уругларны күш-культура болгаш спортче хаара тудары база өзүп олурар салгалдың бүгү талалыг сайзыралын чедип ап, кадыкшылын быжыглаары, кадык амыдыралды суртаалдаары, элээдилер ортузунга корум-чурум үрээшкинин болдурбазы.
Чогаадыкчы каттыжылганың баштайгы чылдарында-ла республика болгаш хоорай чергелиг маргылдааларга өөреникчилер шаңналдыг черлерни ээлеп эгелээн. 2004-2005-2006 өөредилге чылдарында янзы-бүрү чергениң маргылдааларынга Анай-Хаак Кашкак, Айдана Ширин, Любовь Монгуш, Омак Ооржак, Буян Сат болгаш өскелер-даа тергиин көргүзүглерни чаалап алганнар. 2006-2007 өөредилге чылында Чогаадыкчы каттыжылганың өөреникчилери Москва хоорайга Россияның бирги чери дээш маргылдаага киришкеннер. Ол ышкаш бүгү делегейниң каратэге турнири, каратэге чемпионат, Тхеквондога студенчи фестивальдың спортчу маргылдаазы, «Чедиишкинниң кубогу» Россияның каратэге чемпионады дээш чыл санында өөеринкчилерниң киришкен маргылдаалары хөй.
«Меңээ бо спорттуң хевири дыка таарышкан. Каратэ быжыг туруштуг болурунга, кичээнгейге, чурумга кижизидер, Сенсей бисти чүгле каратениң аргаларынга эвес, а ооң философиязын тайылбырлап берип турган. Ол дээрге амыдыралга таваржып келген нарын үелерде бодун канчаар алдынары дээн ышкаш айтырыглар болур. Чуртталгада «Сорулгаңга чедер дизе, аңаа чедир кылашта» деп принципти кол болдуруп, кошкаш дивейн, бурунгаар базымнарны кылып чоруур мен. Ол чүүл мээң бедиктерже үнеримге дузалыг» — деп, 9 дугаар гимназияның доозукчузу Чаян Иргит чугаалаан.
Өг-бүле ыдыктарының чылынга Кыргыстарның хамаарылгазын онзалап демдеглээри чугула. Чүге дизе оларның ажы-төлүнүң аразындан беш кижи шотокан хевирниң каратэ-дога спорт мастериниң кандидаттары болган. Спортка хандыкшыл, кадык амыдырал оларның өг-бүлезинде ыдыктыг чаңчылдар апарганы чугаажок. Ажы-төлү адазының соон истеп, спортка чедиишкиннерлиг чоруур, а ажы-төлүнүң авазы Алана Баланчыевна өөнүң ээзиниң, уруг-дарыының деткикчизи болуп, кезээде кады-кожа чоруур.
«Уруг-дарыывыс шупту спортка хандыкшылдыг болган, олар садик назынныг тургаш-ла, каратэ-до секциязынче барып эгелээрлер. Хеймер оглувус Александр база шотокан хевирниң каратэ-дога спорт мастериниң кандидады атты чаалап алды. Ол — амгы үеде ТКУ-нуң студентизи. Уйнуктарывыс база-ла спорттуң бо хевирин шилип алган, янзы-бүрү маргылдааларда киржип чоруур. Чоокта чаа уйнуувус Лилияна маргылдаага киришкеш, чедиишкинниг болду» — деп, Хүреш Кыргыс демдеглээн.
Хүреш Кыргыс – спортчу болурундан аңгыда, үлегерлиг ада, хөй-ниитижи. Гимназияда Адалар чөвүлелин удуртуп турар. Школада эр башкыларның дагдыныкчызы. Үстүкү класстың оолдарын эр мөзү-шынарга кижизидип чоруур. Ол – хөй-хөй шаңнал-макталдарның эдилекчизи. Ооң аразында «Тыва Республиканың күш-культуразының болгаш спорттуң тергиини» аттың эдилекчизи, Аныяктар херектериниң болгаш Өөредилге яамыларының Хүндүлел бижиктеринге төлептиг болганын демдеглээл. Аңаа «Өөредилгениң хөгжүлдезинге киирген үлүг-хуузу дээщ», «ИХЯ-ның ОМОН-нуң 15 чылы», «Милицияның 100 чылы», «Афганистандан совет шериглерни үндүргенинден бээр 25 чылы» медальдарны тывысканынга эш-өөрү, кады ажылдап чоруур коллегалары чоргаарланып чоруур.
Мира КОНГУЛ-ООЛ.
Хүреш Кыргыстың чуруктары.
