Тываның өөредилге яамызының деткимчези-биле ТР-ниң Националдар херектериниң агентилели «Мээң төрээн дылым» мөөрейни чарлаан. Республиканың школачылары ук мөөрейде идепкейлиг киржип турар. Бо удаада Кызылдың 9 дугаар гимназиязының 9 «б» клазының өөреникчизи Сүктер-Шимет Ондарның «Төрээн дылым» деп эссезин номчукчуларга таныштырдывыс.
Төрээн дылым
Тыва дылым – төрээн дылым. Ада-өгбемниң шаг шаандан чурттап келгени ак-көк Сүт-Хөл дег, сеткилдиң арыын илередир төрээн дылым.
Бо дылда кижини бодандыра бээр уран-чечен үлегер домактар кайы хөй. Чижээ: «Сагышты ыры-биле ажыдар…» дээш оон-даа өске. Мен Кызылдың 9 дугаар гимназиязының немелде билиглер төвүнде ыры, вокал бөлгүмүнде удуртукчум, хоочун башкым Светлана Михайловна Монгуш-биле доктаамал белеткенгеш, мөөрейлерде киржип турар мен.
Тываның Улустуң чогаалчызы Сергей Бакизович Пюрбюнүң патриотчу көдүрлүүшкүннүг тыва эки турачыларның ыдык ыры «Тулчуушкунче», С. Сүрүң-оолдуң «Сеңээ алдар, Тыва Республика», «Ырла, Хемчик» болгаш өске-даа ырларын күүседиринге ынак мен.
Орус дыл кырында Виталий Нанактаевтиң «Тувинская земля» деп ырызын башкым-биле ырлап турар мен. Ол ыры баштайгы тыва кино-чурук «Ак-көк хемниң кижилеринде» бар, төөгүлүг ыры.
Тыва дылда аас чогаалындан, ыры, шүлүктерден дылывыстың аялгалыг уян-хөөнүн, кандыг-даа хөгжүм херекселинге үдеттириптерин, ооң ханы уткалыын медереп билгеш, улам-на чалгынналып чор мен.
«Ырлапкан дээш мени канчаар?
Ыргай-биле кагар эвес.
Ыргай-биле какса-ла-даа,
Ыры чаңым салыр эвес».
Бо каш кожамык одуругларында безин баштактаныг-даа болза, тыва кижиниң чечен сөзү илереп кээр-дир.
Чоокта чаа хөгжүм-ырының башкызы Тываның Улустуң чогаалчызыС.А. Сарыг-оолдуң «Чечен биле Белекмаа» деп чогаалынга үндезилээн операзындан арияны үлегер кылдыр күүсеткеш, меңээ опера деп шии чогаалының онзагай күүселдезин айтып берди.
«Дагылгалыг Таңдың каггаш,
Чүнүң аңын сегирттир сен?
Даңгырактыг эжиң каггаш,
Кымның чуртун туткулаар сен?»
Тыва дылдың байлаа моон-на көстүп кээрин эскердим.
Тыва дылымга улам-на ынак болгаш, сонуургалым оон-даа улгаткан.
