Бо хүннерде Кызылдыӊ 9 дугаар гимназиязында немелде өөредилге төвүнүӊ 30 чыл оюн демдеглээн. Гимназияныӊ директору Солангы Михайловна Тамчай , немелде өөредилге төвүнүӊ удуртукчузу Надежда Александровна Тыртык-Караныӊ удуртулгазы-биле хөй белеткел ажылыныӊ түӊнелинде байырлыг хемчег эрткен. Чалаткан аалчылар, өөреникчилер, ада-иелер-даа хөй болган.
Чаӊгыс үеде ажылдап чораан башкыларымга мөгейиг
Кызылдыӊ 9 дугаар школазынга 1995 чылдан тура тыва дыл, чогаал башкызы кылдыр ажылдап эгеледим. Чергелештир 1998-2004 чылдарда ортумак класстарныӊ вожатыйы бооп, школаныӊ кижизидилге талазы-биле директорнуӊ оралакчызы Людмила Васильевна Кунчу, ооӊ соонда Салбак Дадар-ооловна Тулуш-биле кады ажылдаан мен. Ол үелер кончуг чай чок болгаш солун кылдыр шуужуп эрткен.
Чаӊгыс үеде эгин кожа кады ажылдап турган башкыларывыс-биле таныштырайн.
Уруглар, ада-иелер-биле янзы-бүрү хемчеглерни, мөөрейлерни эрттирерде, немелде билиглер төвү-биле (ынчан ынчаар адап турган) сырый ажылдап турдувус. Төптүӊ башкылары ыры-хөгжүмнү, танцы-самны, шии-көргүзүглерни белеткеп, утка-шынарлыг делгелгелерни хемчег бүрүзүнге организастап, шудургу ажылдап турдулар, амгы үеде-даа ол ажыл чедиишкинниг уламчылап турар-дыр.
Немелде билиглер төвүн удуртуп эгелээн башкыларывыстан Сат Шангыр-ооловна Толунчап, Нелли Владимировна Монгушту сактыр-дыр мен, ооӊ соонда удуртукчулар – ϴпеймаа Кунгаевна Ховалыг, Людмила Васильевна Кунчу (2004-2014 ч.ч.), Айлимаа Александровна Тюлюш (2014-2024 ч.ч.), 2024 чылдан тура Надежда Александровна Тыртык-Кара. Оларныӊ дуржулгазы чылдан чылче немежип, ук ажылды өөредилге черлеринде уламчылап чоруурлар. Л.В. Кунчу – Кызылдыӊ Немелде өөредилге төвүнүӊ удуртукчузу, А.А. Тюлюш – Кызылдыӊ 18 дугаар школазынга немелде өөредилге төвүнүӊ ажылын эгелээн.
Немелде өөредилге төвүнүӊ чорудуп турар ажылы өөредилгеге болгаш кижизидилгеге улуг салдарлыг. 30 чыл дургузунда бедик мергежилдиг режиссёрлар, ыраажылар, самчылар, артистер, ус-шеверлер дээш кымны ажылдаваан дээр.
Школаныӊ «Тос-карак» уруглар театрыныӊ удуртукчузу – Тываныӊ баштайгы профессионал режиссеру, Тыва АССР-ниӊ болгаш РСФСР-ниӊ алдарлыг артизи Сиин-оол Лакпаевич Оюн. Кыска үениӊ дургузунда Марта Хуреш-ооловна Куулар база ажылдаан. «Звездочки» бөлгүмүн Тыва Республиканыӊ Улустуӊ артизи Анзат Шожал-Доржуевна Куулар удуртуп турган. Оларныӊ өөреткен уруглары В.Ш. Көк-оолдуӊ «Самбажык», С.А. Сарыг-оолдуӊ «Аӊгыр-оолдуӊ тоожузу» дээн ышкаш классиктиг чогаалдарындан үзүндүлерни болгаш өске-даа сценажыткан көргүзүглерни сценага ойнааннар. Ооӊ соонда чылдарда орус дылга көргүзүглерни Туяна Владимировна Седенниӊ «Дамырак» бөлгүмү, амгы үеде янзы-бүрү темаларга сценарийлерни, шиижиткен көргүзүглерни бедик деӊнелге талантылыг башкы, режиссер, хореограф Россия Федерациязыныӊ өөредилгезиниӊ тергиини, өөредилге адырыныӊ хүндүлүг ажылдакчызы Надежда Александровна Тыртык-Кара тургузуп келдилер. Уругларга театр уран чүүлүнүӊ онзагайын, чажыттарын өөренип алыр арганы школа тургускан. Театр-планетарий деп адаарывыс залдыӊ канчаар туттунганын, немелде өөредилге төвүнүӊ канчаар тургустунганын 30 чыл оюн демдеглээн байырлыг ажыдыышкында Валентина ϴдүрековна Дөмүр-оол чугаалап турду. Планетрий дээнинде утка-ла бар, чүге дээрге караӊгыда сылдыстарны телескоп-биле хайгаарап, чаа билиглерни берип турган бөлгүм база турган, ооӊ ажылын Алексей Кара-Салович Тевек башкывыс чорудуп турган. «Сылдыстарны дүне хайгаараар бис» деп, Сиин Лакпаевичиниӊ уругларга чарлап турганын сактыр-дыр мен.
Театр-планетарийниӊ сценазынга чеже хире класстан дашкаар ажылдар, ада-иелер-биле хуралдар, школа девискээринге спортчу маргылдаалар эрттирбедивис дээр – шуптузунга немелде билиглер төвүнүӊ башкылары, уруглары хаара туттунуп турган болгаш, хемчеглер солун эртер, сагыш-сеткил өөрүп, амырап тараар турган.
Школавыстан аалчылар үзүлбес, оларны уткуп, үдеп турган хемчеглеривис солун. Уругларны тыва болгаш өске-даа чоннарныӊ чаӊчылдарынга кижизидериниӊ чижектери болган.
«Аалга келген кижи аяк эрни ызырар» дээр, тыва ёзу-чаӊчылдар төвүнде ак өгнүӊ сүттүг шайын амзавааннар ховар. Ынчангы ϴөредилге сайыды Петр Александрович Морозов башкывыс, Тываныӊ Президентизи Шериг-оол Дизижикович Ооржак школавыска аӊгы-аӊгы делегациялар-биле бо-ла кээр турган. Моолда чурттап чоруур тыва омактыг билдингир чогаалчы Чинагийн Галсан-биле ужуражылга кончуг солун болган. Онза болуушкуннарныӊ бирээзи – 2000 чылдыӊ сентябрьда Россияныӊ Чазааныӊ вице-премьери Валентина Ивановна Матвиенконуӊ келгени. Ак кадакты туткан уруглар, «Амырга» бөлүү школа даштындан ыры-хөгжүм-биле уткааш, бөлгүмнерниӊ кылган ажылдарыныӊ, башкыларныӊ методиктиг курлавырларыныӊ делгелгези-биле таныштырылгадан ужуражылга эгелээн турган. Аалчывыс чонар-даштан кылган, даараан, сыраан, чураан ажылдарны аажок сонуургаанын илереткен.
Хөөмей, сыгыт, тыва хөгжүм херекселдерин школага Ирина Александровна Айыжы, Тыва Республиканың Улустуң хѳѳмейжизи Хунаштаар-оол Сүрүң-оолович Ооржак, Кертик-оол Максимович Данзын олар баштай сонуургадып ажылдап турганы ансамбль тургузарынга идиг болган. Тыва чоннуӊ байлак аас чогаалыныӊ репертуарын «Амырга» ансамбили чонга 30 чыл бараалгадып келген.
Бо үелерни ооӊ удуртукчуларыныӊ аныяк, тывыышкында турган чылдары дээр болза, чазыг болбас боор. Олар боттары-даа, өөреткен уруглары-даа чылдан чылче сайзырап, чаа-чаа чогаадыкчы оруктарны тып турган. Полина Донгаковна Кенден амгы үеде Хендерге культура бажыӊыныӊ директору, Тываныӊ Улустуӊ хөөмейжилери – Игорь Михайлович Көшкендей, Евгений Викторович Сарыглар, Аян-оол Сергеевич Сам, Борис Чолдак-Хунаевич Монгуш, Мөӊгүн-оол Дүктенмеевич Ондар, Тыва Республиканыӊ алдарлыг артистери – Чечек Дажыевна Монгуш, Нямсурен Янсанжап, Тываныӊ Улустуӊ артизи Айдысмаа Сайын-ооловна Көшкендей аӊгы-аӊгы чылдарда бөлгүмнү удуртуп, уругларныӊ тыва национал культурага ынакшылын оттуруп, быжыглаан. Олардан улуг өөредигни алган бөлгүмнүӊ доозукчулары Эрик Сарыглар, Аӊчы Дамдын, Айдаш Херлии, Очутай Отсур, Эмилия Даваа, Ай-Курай Хомушку, Айгор Көшкендей, Найдан Донгак дээш өскелер-даа салым-чолун тыва хөгжүм-биле холбааннар. «Тыва кызы» ансамбилиниӊ солизи Шолбаана Дензин, Тыва Республиканыӊ культуразыныӊ тергииннери – этно-рок поп «Амырга-Моос» бөлүүнүӊ солизи Айдыс Монгуш, Сангы-Бадыраа Руслан, Тыва Республиканыӊ алдарлыг артизи болгаш Улустуӊ хөөмейжизи Аян Ширижик, Тыва Республиканыӊ алдарлыг артизи Доржу Салчак дээш «Амырганыӊ» өске-даа доозукчулары чонга билдингир апарган.
«Сагыш-сеткилди ыры-биле ажыдар» дээр болгай. Орус, тыва болгаш өске-даа дылдарга ырыларны уругларныӊ хар-назыныӊ аайы-биле өөредип, кижизидилге ажылынга хүн бүрүде киржип турган башкыларывыстыӊ ажылы балалбас ис бооп артар. Байланмаа Тойлуевна Айдын-оол, Долаана Борисовна Долаан, Айлимаа Александровна Тюлюш соло, дуэт, трио, квартет, ансамбильдерни тургузуп, тус-тузунда өөреткеннер. Чонга билдингир апарган доозукчуларындан Аржаана Куулар, Белла, Саян Дембирел, Сергек Ондар дээш өскелерни-даа демдеглеп болур. Б. Т. Айдын-оолдуӊ «Радость» ансамбли – мөөрейлерниӊ хөй дакпыр тиилекчизи. Доспан Саянныӊ күүселдезинде «Манжерок», Айгиз Тюлюштуӊ – «Субботея» («Барыня»), Сергек Ондарныӊ – «Мен тыва мен» дээн ышкаш ырларын чон сактыр. Башкыларныӊ «Поющие сердца» ансамбилин тургускан. Репетициялап, янзы-бүрү хемчеглерге киржип, мөөрейлерге тиилеп турганывыс башкы амыдыралывыстыӊ уттундурбас солун арыннары болган. Д. Б. Долаан – «Азиаточки» бөлгүмүнүӊ удуртукчузу. «Маленькая страна» деп бедик деӊнелге эрттирип турганы чогаадыкчы кежээлери каракка көстүп кээр-дир. Кончуг-даа талантылыг башкы. А. А. Тюлюш «Гармония» бөлгүмүн удуртуп турган, ооӊ талантылыг уругларыныӊ бирээзи – Айдысмаа Намзырай «Тыва кызы» ансамбилинде. Юрий Прокопьевич Потапов башкыныӊ удуртканы «Ложкари» бөлүүн көрүкчүлер дыка сонуургап манаар турган.
Хөй санныг уругларны хаара тудуп, коллективке ажылдаарыныӊ негелделерин тургузуп, янзы-бүрү үннерни ылгап өөреткен хор башкылары – Алена Кан-ооловна Баазан-оол, Светлана Хертековна Хертек, Шораана Михайловна Оюн. Тыва Республиканыӊ культуразыныӊ тергиини, хоочуну Светлана Михайловна Монгуш уругларны-даа, башкыларны-даа хөй чылдарда белеткеп, харыысалгалыг хемчеглерге түӊнелдиг киириштирип турган. Башкылар коллективин хоорай чергелиг улуг мөөрейге 2 дугаар черге чедир белеткээн. «Тыва авиошугумнар» коллективи-биле каттышкан хорну тургузуп, 2004 чылда Бүгү-делегейниӊ театр хүнүнге тураскааткан концертке киириштирген. Культураныӊ одаа – театрныӊ сценазынга чаӊгыс катап Людмила Васильевна-биле башкарыкчылап турганывысты утпас мен. Ол үеде Тываныӊ хөгжүм-шии театрыныӊ хоочуннары Тыва Республиканыӊ алдарлыг артистери – Анна Оюновна Ширин-оол, Дадар Норбуевна Барыӊмаа, Тываныӊ Улустуӊ артизи Александр Халарбаевич Салчак дээш өске-даа хүндүлүг культура ажылдакчыларыныӊ мурнунга чүве чугаалаары девиденчиг-даа, солун-даа, харыысалгалыг-даа болган.
ϴл хаак дег, ээлгир чараш кыстарны, оолдарны танцы культуразынга өөреткен бөлгүмнер көвей. Оларныӊ удуртукчулары – Оюмаа Сенгиевна Седей, Антонина Калчан-Ламаевна Куулар, Олег Тимурович Даваа, Анай-Хаак Кызыл-ооловна Дүрбүлек, Саяна Кертик-ооловна Аракчаа, Сайзана Элеп-ооловна Самдан, Ай-Суу Витальевна Оюн дээш өскелер-даа. Оларныӊ боттуг чижээнден уруглар тыва, орус, бурят, испан, моол, япон болгаш соӊгу чүк улустарыныӊ танцыларыныӊ онзагайын билип ап, харыысалгалыг, чүткүлдүг болурунга өөренип алганнар. Владимир Борашович Ооржактың удуртканы «Камон брекет», Орланмай Кара-ооловна Донгактыӊ «Угулзалар», Ая Чайдыповна Мөнгениӊ «Ангелочки», Надежда Александровна Тыртык-Караныӊ «ϴзүмнер», «Модельное агентство. Грация» бөлүктери бодунуӊ үезинде шылгарап, көрүкчүлерни кайгадып турганнар. Доозукчулар аразындан Саян Монгуш (Санкт-Петербургтуӊ Театр уран чүүлүнүӊ күрүне академиязыныӊ доозукчузу), Мерген Монгуш («Тодес» ансамбилиниӊ самчызы, школавыска башкылап-даа турду), Кара Монгуш (Тываныӊ күрүне филармониязы, «Ээлгир шыӊгырааш» танцыныӊ солизи) дээш кымнарны чок дээр.
«Чонар-даш» бөлгүмү уругларга ус-шеверлерниӊ дуржулгазын дамчыдып, ховар дээн агальматолиттен уругларныӊ кылган ажылдарын чонга бараалгадып турган. Бөлгүмнү Россия Федерациязыныӊ улус өөредилгезиниӊ тергиини Борбак Иванович Шаравии, Орлан Викторович Сат удуртуп турганнар. Уран чурулгага Алексей Төгүсович Бөлгүм-оол, Аяна Дондуповна Тойбухаа, Надежда Найдановна Монгуш дээш өскелер-даа уругларныӊ талантызын ажыдып, сценаны утка-шынарлыг дерип, онзагай байдалды тургузуп турганнар. Айлана Каадыр-ооловна Иргит «Юный дизайнер», Юлия Николаевна Чадамба «Чинчи-шуру», «Бисер», Мая Дыртык-Караевна Делгер «Бодувус даарап турар бис», Хүлер Минчитович Токаш-оол «Юный техник», «Судомоделирование» бөлгүмнери – «Город мастеров» дээш өске-даа мөөрейлерниӊ каш дакпыр тиилекчилери.
Угаап бодаар, кичээнгейлиг, харыысалгалыг болурунга, чүвени сактып өөрениринге шыдыраа бөлгүмү онзагай черни ээлеп турар. Ону сайзырадырынга улуг үлүг-хуузун Соскур-оол Кыртышпанович Ондар киирген. Ол – 1998-2013 чылдарда ажылдап чораан хүндүлүг башкывыс, «Шыдыраа ойнаарыныӊ эге базымнары» (2005 ч.), «Учебник по правилам шахматной игры» (2010 ч.) деп номнарныӊ автору, шыдыраага спорт мастери, күш-ажылдыӊ хоочуну, Тыва Республиканыӊ алдарлыг ажылдакчызы. «Нойон» шыдыраа бөлгүмүнүӊ удуртукчузу, чиик атлетикага маргылдааларныӊ каш дакпыр тиилекчизи, Тыва Республиканыӊ күш-культуразыныӊ болгаш спортунуӊ тергиини Айдыӊ Владимирович Иргит уругларны спортка хандыкшыдып, эрес, шалыпкын чорукка кижизидип келген. Ол амгы үеде тускай шериг операциязыныӊ киржикчизи. Бо хүннерде шөлээлеп келген башкывыска быжыг тура-сорукту, кадыкшылды, хей-аъды бедик болурун күзедивис.
Эзир-оол Кимович Сарыг-Донгак – физика эртеминиӊ салым-чаяанныг башкызы, спорттуӊ аӊгы-аӊгы хевирлериниӊ мөгейикчизи, маргылдааларныӊ киржикчизи, тиилекчизи. Светлана Сүге-Маадыровна Ондар – уругларга ынак, ажылынга бердинген шыдыраа башкызы.
Быжыг тура-сорукту, аваангыр, дүрген шиитпир үндүрер характерни хевирлээринге Тыва Республиканыӊ күш-культураныӊ болгаш спорттуӊ тергиини, Каратэ-до шотокан федерациязыныӊ президентизи Хүреш Хууракович Кыргыстыӊ удуптуп келгени «Каратэ» секциязы чоорту улуг «Карате-до стиль Шотокан» спортчу каттыжыышкын кылдыр өскен. Ооӊ кежигүннери — Бүгү-россияныӊ Сибирь Федералдыг округунуӊ, КУМИТЭ-ге КИОКУСИНКАЙ-ПРОФИ «Сибирь-Азия» дээш Челябинск, Красноярск, Новосибирск, Москва хоорайларга болгулаан хөй санныг турнирлерниӊ каш дакпыр призёрлары, тиилекчилери. Хөй санныг спорт мастерлерин белеткээн.
Сценага кандыг-даа хемчег эрттирерде, микрофоннуӊ шын ажылдап турары, чырыкты шын ажыглааны, аппаратураны өйлей башкарарындан шынар хамааржыр. Ындыг шынарны тургузуп турар башкы – оператор, үн режиссёру Омак Ниманович Тараачы, ооӊ удуртуп турары «Аккорд» бөлгүмүнүӊ өөреникчилери чараш аялгаларны гитарага бараалгадып чоруурлар. Ооӊ мурнунда ыраажы, тенор Мерген Сүндүвеевич Мөнге хөй чылдарда ажылдаан.
«Журналистика» бөлгүмү «ϴзүмнер», «Вестник гимназии» деп солуннарынга, хана-солуннарга, аудио-, видеобижидилгелерге солун болуушкуннар, чедиишкиннер, маргылдаалар, ужуражылгалар, мөөрейлер дээш школа амыдыралын чырыдып турарлар. Тыва Республиканыӊ хүндүлүг ажылдакчызы, журналист Раиса Тюлюшевна Яндараа, ССРЭ-ниӊ журналистер эвилелиниӊ кежигүнү, Тываныӊ Улустуӊ чогаалчызы Лидия Херлиевна Иргит, ооӊ соонда чылдарда Малина Михайловна Солун-оол, Роллан Чадамбаевич Ооржак ажылдап турдулар. Бо бөлгүмнүӊ ачызында журналистер апарган Ольга Ворона, Айрана Куулар дээш өскелерниӊ-даа дуржулга кирип чоруурун хайгаарап чоруур бис. Бөлгүмнүӊ доозукчулары өөренип, ажылдап турар черлеринде идепкейлиг чоруун салбайн чоруурлар.
Немелде өөредилге төвү келир үениӊ салгалдарын чаагай чаӊчылдарга, мөзү-бүдүшке, кадык амыдыралга, чараш чүүлге, тыва национал болгаш өске-даа чоннарныӊ культуразын сонуургап өөрениринге, ада-чуртунуӊ камгалакчыларын хевирлээринге улуг ужур-дузалыг. Ажыл уламчылап, чаа-чаа угланыышкынныг бөлгүмнер ажыттынып, күш-ажылдыӊ хоочуннары болгаш аныяк салым-чаяанныг башкыларныӊ кады ажылдап чорууру онзагай.
Школавыстыӊ директору Солангы Михайловна Тамчай болгаш немелде өөредилге төвүнүӊ удуртукчузу Надежда Александровна Тыртык-Кара башкыларывыстыӊ бурунгаан көрүжү-биле ам-даа сайзыраар, чаа-чаа төлевилелдерге киржир, чаа-чаа сылдыстар төрүттүнер, моон-даа соӊгаар гимназиявысты, Тывавысты, улуг чуртувус Россияны алдаржыдар дээрзинге чигзиниг чок.
Хөй чылдарда амыдыралымныӊ чамдыы болган коллегаларымныӊ үнелеп четпес шудургу ажыл-ижинге мөгейдим.
Чечек Алдын-ооловна Сарыглар,
9 дугаар гимназияныӊ тыва дыл болгаш чогаал башкызы,
РФ-тиӊ өөредилге адырының хүндүлүг ажылдакчызы
Май, 2026 ч.
Чуруктар школаның архивинден.

