Сара Донгаковна Санчы 1985 чылда Кызылдың күрүнениң педагогика институдунуң филология факультедин дооскаш, Тес-Хем кожуунга орус дыл болгаш литература башкызы болуп, 5 чыл иштинде ажылдаан.
Ооң соонда, 1990-1992 чылдарда, ККПИ-ниң тыва филология кафедразынга ажылдаан. 1992 чылдан бээр бо хүннерге чедир башкының күш-ажылчы оруу Кызыл хоорайның 9 дугаар гимназиязында эртип турар. Ооң доостурган өөреникчилериниң аразында эмчи, башкы, сайгарлыкчы, шагдаа дээш чедиишкинниг ажылдап чоруур аныяктар хөй.

Бо чылдар дургузунда Сара Донгаковна тыва дылдың өөредиг-шинчилелдеринде дыка хөй ажылдарны кылган. Ол кичээлдерин янзы-бүрү хевирлерге эрттирип, хөгжүм-кичээл, экскурсия-кичээл, шинчилел-кичээл дээш башкылаашкынның аңгы-аңгы хевирлерин ажыг­лап турар. Чижээлээрге, хөгжүм-кичээлди ыры башкызы-биле демнежип алгаш, уругларны ырлатпышаан, кичээлди эрттирери. Оон аңгыда хоочун башкы ажылдап келген чылдарының дургузунда хөй-хөй төлевилелдерге киришкен. Чижээлээрге, «Найыралдың көвүрүү» регионнар аразының өөредиглиг интернет-төлевилели, «Саттың номчулгалары», «Төөгүнүң кокпазы», «Келир үеже базым», «Уран сөстүң сорунзазы», «Сээң үнүң – сергек уян айлаң-куштуң ырызы-дыр» дээш оон-даа өске төлевилелдерни санап четпес.
Башкының ажыл-ижиниң дугайында коллегалары бедик үнелелди берип турар.

«Сара Донгаковнаның «Тыва дыл болгаш чогаал кичээлдеринге кейс-технологияларны ажыглаары» деп лекциязын аажок сонуургадывыс. Башкы кейс-технологияларны кичээл бүрүзүнде чедимчелиг ажыглап турар чүүл ооң биске тараткан дуржулгазындан көстүп турар. Ынчангаш солун чүүлдерни билип ап, боттарывыска шиңгээдип алганывыска, башкыга өөрүп четтиргенивисти илереттивис» — деп, Өвүрнүң, Бай-Тайганың, Чеди-Хөлдүң болгаш өске-даа кожууннарның тыва дыл башкылары демдеглээн.

«Кызылдың 9 дугаар гимназиязының тыва дыл, чогаал башкызы Сара Донгаковна Санчының 5-ки классчыларга төрээн чогаал кичээлин ФКӨС-туң негелделери ёзугаар методика талазы-биле шын, чогаадыкчы ёзу-биле уругларга дээштиг эрттиргенин онзалап демдеглекседивис. Кичээлдиң тургузуу, ажыглап турар арга-методтары, чаа педагогтуг технологияларны чөптүг ажыглап билири башкының ажылында чогаадыкчы чоруун көргүзүп турар. Кичээл дургузунда янзы-бүрү хевирниң ажылдарын кылып, чогаадыкчы аргаларны чедимчелиг ажыг­лап билир» — деп, Каа-Хем кожууннуң тыва дыл, чогаал башкыларының мурнундан Саяна Маскай-ооловна Минчит-оол чугаалаан.

Башкының кичээлдери, шынап-ла, бир онзагай, янзы-бүрү көргүзүг материал­дары-биле өөреникчилерниң сонуургалын оттуруп турарын демдеглевес аргажок. Ол тожу тываларының амыдырал-чуртталгазын көргүскен кичээлди эрттирип, тожуларның диалектизинге хамаарышкан сөстерни билиндирерде, сөстерниң чуруун чараштыр парлааш, уругларга таныштырган.

«Башкының «Ю. Кюнзегеш биле Л. Чадамбаның чогаалдарында этнокультурлуг айтырыглар» деп кичээлин аажок сонуургадывыс. Тожунуң ивижилериниң амыдырал-чуртталгазының дугайында чогаал кичээли сагыжывыска артып каан. Башкывыс биске ивижилерниң ажыглап чоруур эт-херекселдерин көргүскен, Ю. Кюнзегештиң «Дыт» болгаш Л. Чадамбаның «Чөөн чүктүң кижизи мен», «Тожу чуртум» деп чогаалдарындан үзүндүлерни таныштырган. Оон аңгыда тожуларның чадыр өөнден дериг-херекселдерниң чуруктары-биле словарь-орфографтыг ажыл үезинде, дыка хөй сөстерни билип алган бис» — деп, ынчангы 8-ки классчылар сактып чугаалаан.

Сара Донгаковна башкылаашкын ажылы-биле чергелештир хостуг шактарында шүлүк бижиир сонуургалдыг. Ооң барык бүгү назынының иштинде ажылдап келген төрээн школазының юбилейлиг 25 чылынга тураскаадып бижээн шүлүүн киирдивис.

Школага
Чээрби беш чыл дургузунда
Чеже кижи дооспааныл?
Школаның чылыы, чырыы
Уттундурбаан сактыышкында.

Оолдар, кыстар оюн-тоглаа
Онза чараш найыралы,
Өөредилге, шылгалдалар,
Өөрүшкүлг байырлалдар.
Тывам бөгүн чоргаарланыр:
Дыка көвей кадрларны
Тос-ла кожуун оглун-кызын
Доостурган школавыс.

Улуг үш каът өргээвисте
Уран чугаа, театр-планетарий
Уян ыры, танцы-самы,
сыгыт-хөөмей
Улай-улай куттулуп кээр.

Магаданчыг, мактаксанчыг
Мастер-класс бээр башкыларлыг,
Немелде билиг, тыва чаңчыл
Нептередир улуг төвү болу берген.

Арга-дуржулгалыг хоочун башкы чүгле боду шүлүк бижиир эвес, а өөреникчилериниң чогаадыкчы салым-чаяа­нын ажыдып шыдаан. Бо удаада 2004 чылда школаны дооскан, амгы үеде Олимпийжи курлавырлар училищезинде психолог башкы Чодураа Саттың «Чайгы дыштанылгам» деп шүлүүн таныштыраал.

Чайгы дыштанылгам
Чайгы үе чедип кээрге,
Чодураа дээш хап-ла бадар…
Арыг агаар, сериин салгын
Шупту чүве ында хостуг.
Эжим-өөрүм шупту шуужуп,
Баштактанып ойнагылаар бис.
Кырган-авам чылыг холу
Черле анаа дыштанмас дээш,
Акым, угбам үжелээн бис
Дузалажып кириптер бис.
Бызааларым тодуг тургаш,
Дешкилежип, маңнагылаар.
Аштай бергеш, «Авам кайы?
Арыг сүдүм эмерим» дээш,
Мөөредир амыраарлар.
Инектерни: Агы-Инекти,
Дөңгүр-Инекти сүрүп алгаш, чедип кээр бис.
Аа сүдүн сагган соонда,
Шаанга киир-ле шойтуладыр когжай-ла бээр
Тенээ кончуг бызаалар бар.

Мира КОНГУЛ-ООЛ.

Долузу-биле «Тыванын аныяктары» солуннуң сентябрь айның үндүрүлгезинде.