Делегейде кандыг уран-талантылыг кижи чок дээр. Тыва кижи бойдустан чаяаттынган хоюг үнү-биле янзы-бүрү куштарның, аң-меңниң, мал-маганның үнүн ол олчаан ѳттүнүп каар. Тыва улустуӊ хѳгжүмнүг аас чогаалы, ыры-хөгжүм, сыгыт, хөөмей, хөгжүм херекселдери мөӊгеде артсын дээр болза, салгалдарга өөредип сайзырадыр ужурлуг.
Кызылдыӊ 9 дугаар школазынга 1991 чылдан эгелеп улусчу ужур-чаңчылдарны ѳѳредилге-кижизидилгеге ажыглаарын ынчангы школавыстың директору Дѳмүр-оол Валентина Ɵдүрековна сүмелеп, удуртуп, шенелде ажылын эгелээн, школага улусчу ужур-чаңчылдар тѳвүн ажыткан. Ук төптүӊ ажылын дуржулгалыг башкылар Светлана Чоодуевна Шулуу-Маадыр, Зодч Дайна, Анна Кыдат-ооловна Ооржак чорудуп эгелээннер. Ооӊ соонда аӊгы-аӊгы угланыышкынныг бөлгүмнерлиг немелде билиглер тѳвү тургустунган, ооӊ баштайгы удуртукчузу – Толунчап Сат Шангыр-ооловна.
Школага чугула деп көргени ажылдарның бирээзи – хѳгжүмнүг аас чогаалын сайзырадыры. Ук ажылды чорудары-биле онзагай уран-талантылыг тус мергежилдиң кижилерин хаара туткан. Оларныӊ кол сорулгазы тыва улустуӊ ыры-хөгжүмүнге ынактарны уруглар аразындан тып, оларныӊ салым-чаяанын оттуруп, сайзырадып, боттарыныӊ тургусканы программа ёзугаар өөредири.
1991 чылда Хамнаарак аттыг («Радость» деп-даа адап турган) танц, ыры-хѳгжүм ансамбли тургустунган. Ирина Александровна Айыжының удуртулгазы-биле аңаа хомус болгаш ѳске-даа тыва хѳгжүм херекселдеринге ойнаар уруглар хаара туттунган. Олар Кызылдың 2, 5 дугаар школаларынга, Самагалдай, Чыргаланды суурларынче үнүүшкүннерни кылып турган. Оларның аразындан хѳйге билдингир доозукчувус Монгуш Солун-оолдуң ыры, сыгыт-хѳѳмейин дыңнаваан кижи чок. 1995 чылда Тыва Республиканың Улустуң хѳѳмейжизи Хунаштаар-оол Сүрүң-оолович Ооржак сыгыт-хѳѳмейге салым-чаяанныг уругларны тодарадып, хѳѳмей, сыгытты күүседириниң чажыттарын дамчыткан.
1996 чылдан эгелеп Амырга аттыг хѳгжүмнүг аас чогаал бѳлүү тургустунган. 1998 чылга чедир онзагай уран-талантылыг удуртукчулар Полина Донгаковна Кенден – хѳгжүм башкызы, Игорь Михайлович Көшкендей – хѳѳмей-сыгыт башкызы аңгы-аңгы класстардан сонуургалдыг үжен ажыг оолдар, уругларны чыып, ажылын чоруткан. 1998 чылда Родник аттыг IV-кү бүгү Россия чергелиг Сибирьниң болгаш Ыраккы чѳѳн чүктүң уруглар фестивалынга киришкеш, ооң дипломантызы (Саки хоорай), 2001 чылда лауреады болган. Бо болуушкун уругларны хей-аът киирип, улам сонуургалды оттурган. Ол-ла чылын Бүгү-россияның уругларының «Океан» дыштанылга тѳвүнүң 15 чыл болган юбилейинге тураскааткан «Россияның хаяазы» деп Бүгү-россияның V-ки уруглар фестивалының лауреады, а 2000 чылда дипломантызы болганнар. Аӊаа бѳлүктүң солистери Эртине Шижээ «Народное пение» деп номинацияның лауреады, Аян Ширижик I-ги черниң дипломантызы, Орлан Монгуш II-ги черниң дипломантызы болганнар.
«Амырганыӊ» уруглары тыва улустуң хѳгжүм херекселдеринге ойнап, улустуң ырларын, кожамыктарын, сыгыт, хѳѳмейин, тоолдарын ѳѳренмишаан, бо хевирлерниң дугайында материалдарны чыып бижип турганнар.
«Амырганы» бѳлүк-даа, ансамбль-даа деп адап турган. Ол гимназияда эрттирип турар байырлалдар, ужуражылгалардан аңгыда, хоорай, кожуун, республика чергелиг хѳй- ниитиниң ажыл-херээнге, мѳѳрейлерге киржип келген. Ынчан ортумак класстарга организаторлап ажылдап турар үемде, Тываның бир чараш булуңу – Хову-Аксынче үнүүшкүннү база кылган. Орукка Полина Донгаковна уруглары-биле ырлажы бээрге, дыка-ла чараш, чамдыкта уяранчыг-даа апаар чораан. Уругларның каткы-хѳглүүн дыңнап чоруурга, сеткилге ѳѳрүнчүүн чүү дээр. Башкының чурттап турган суурунга баарывыска, дыка-ла чылыг уткуп-хүлээп алган. Полина Донгаковна – бодунуң мергежилин дыка эки билир болгаш ажылынга бердинген башкы. Ол эртем ёзузу-биле тыва хѳгжүм херекселдериниң дугайында шинчилел ажылын ынчан бижип эгелээн турган. Аныяк башкы Игорь Михайлович уругларны кончуг сонуургадып өөредип турган. Ол ынчан башкыныӊ Тываның база бир ат-сураглыг артистериниң бирээзи болу бээр дээрзинге школа улуг идегелдиг турган. Амгы хүнде ол – Тыва Республиканыӊ Улустуӊ хөөмейжизи, ырак көрүштүг удуртукчу болуп, тыва үндезин культураны хөгжүдүп чоруурунга ѳѳрүп чоруур бис. Ол школаның башкылар коллективиниң амыдыралынга база идепкейлиг киржип турган. 1998 чылдың чайынында Республиканың башкылар слёдунуң 50 чыл оюн Каа-Хем кожуунга эрттирген. Ынчан школаның аныяк башкылары болгаш спорттуң хоочуннары 11 класстарның сѳѳлгү кежээзин эрттирипкеш, эртенги даң хаяазын уткаанының соонда, дораа-ла слётче озалдавазы-биле, машиналарже олуруп турганывысты сактып тур мен. Ол ынчан Игорьнуң эжи Андрей Монгушту (амгы үеде Тыва Республиканыӊ Улустуӊ хөөмейжизи) база командавысче чалап алган бис. Ол слётка хѳгжүм үделгелиг дыка-ла солун киришкен бис ийин.
1999-2000 чылдарда «Амырга» фольлор бѳлүүнүӊ ажылын Евгений Викторович Сарыглар, Аян-оол Сергеевич Сам үре-түӊнелдиг уламчылааннар. Аныяк артистер ол үеде уругларга арга-дуржулгазын ѳѳредип, боттары база ѳзүп органнар. Амгы үеде олар – Тыва Республиканыӊ Улустуӊ хөөмейжилери.
«Амырга» бѳлүүнүң өзээн Эртине Шижээ (1999), Аян Ширижик, Шолбаана Дензин (2000), Белек Эникпен, Орлан Монгуш, Эрик Сарыглар (2001) тургузуп турганнар. Шолбаана Дензин – онзагай үннүг солист, тыва кижиниң хѳѳнүн үндүр дамчыдып шыдаар. Ол черле талантылыг-даа, ѳѳренир-даа кижи, школаны алдын медаль-биле дооскан, амгы үеде «Тыва кызы» ансамблиниӊ база бир салым-чаяанныг ыраажызы. Дуңмазы Шораана Дензин база угбазындан чыда калбас ырлаар, «Амырга» бѳлүүнүң чедиги доозукчузу.
Ширижик Аянның тыва дылының башкызы турган мен. Ол дыка-ла чазык сеткилдиг, сонуургак, баштак кижи чүве, кезээде бир-ле ыры ырлаан, аялгалаан турар. Чогаалдар номчуп турда, улустуң кожамыктарын, ырларын аажок сонуургаар, мону ырлаар болза, «угжок-тур» деп бижип ап орар. Амгы үеде чонга билдингир хөжүмчү.
2001 чылдан эгелеп Тыва Республиканыӊ Улустуӊ хөөмейжизи Борис Чолдак-Хунаевич база Чечек Дажыевна Монгуштарның уран-талантылыг ѳг-бүлези чаа-чаа сылдыстарны тып, бѳлүктүң ажылын улам сайзырадып келген. Олар Тывада сураглыг «Саян» ансамблиниң хоочуннары, тѳрүмелинден салым-чаяанныг хѳгжүмчүлер, уругларны топтуг-томаанныг, бүдүштүг аажы-чаңга кижизидидеринге киирген үлүг-хуузу улуг. 2002 чылда II-ги Роза ветров аттыг Тывага болган Бүгү-делегей фестивалынга «Амырганың» ортумак класстардан бѳлүү «Народный вокал» номинациязынга киришкеш, II-ги чергениң дипломантызы – хүлер Никаның эдилекчилери болган. Ол мѳѳрейниң түңнелинде Шончалай Монгуш солога II-ги чергениң лауреады болган. 2003 чылда IV-кү «Сарадак-2003» республиканың аныяк хѳѳмейжилер мѳѳрейинге Айдыс Монгуш I черни сыгыт күүселдези дээш, сыгыт, хѳѳмей, каргыраа талазы-биле мѳѳрейге II-ги черни Эрик Сарыглар, III-кү черни Радж Монгуш алганнар. 2003 чылда доозукчу Эрик Сарыглар Тыва Республиканың мурнундан тѳлээлер аразынга Москва хоорайга болган Россияның ѳѳредилге шуулганынга киришкен. 2003 чылда «Амырга» бѳлүү Абакан хоорайга Бүгү-россия чергелиг «Час-Ханат» деп мѳѳрей-фестивалынга Гран-при бедик атты чаалап алган, 2004 чылда Бүгү-россия чергелиг «Үстүү-Хүрээ» дириг хѳгжүм фестивалынга Чадаана хоорайга киришкен, 2006 чылда «Хѳѳмей-2006» деп республика мѳѳрейиниң II-ги чергениң лауреады болган. Ол мѳѳрейни Тыва АССР-ниң алдарлыг артизи, ТР-ниң Улустуң хѳѳмейжизи, аныяктарның болгаш студентилерниң VI-кү Бүгү-делегей фестивалының (Москва, 1957) Алдын медалының эдилекчизи Максим Дакпайның 85 харлаанынга тураскааткан. Шак ол мѳѳрей бистиң уругларывыстың хей-аъдын кѳдүрүп, сонуургалын оон-даа күштелдирген.
«Амырганыӊ» кежигүннери Монгуш Айдыс, Салчак Доржу, Людуп Темир, Куулар Аяс, Оюн Алена (2004), Даваа Эмилия (2005), Ахмедьянов Роман (2006), Ахмедьянов Артур, Монгуш Шолбан, Ондар Саша, Санаа Аңгыр, Кунуужап Аяна, Дензин Шораана, Саны-Хоо Айдың (2007) кончуг идепкейлиг уруглар чүве.
Хѳѳмейде хѳгжүм үделгези онза черни ээлеп турар. Ыраажыга, хѳѳмейжиге аян тудуп бээри – аңаа тускай аян киирери, каастаары. Чечек Дажыевна Монгуш тыва хѳгжүм херекселери-биле таныштырып, аңаа ойнап ѳѳредип, ооң чажыттарын уругларга өөредип чоруур башкы. Хѳй санныг уругларны хаара тудары-биле «Тыва хѳгжүм херекселдеринге ѳѳренири» деп үш чылдың ѳѳредилге программазын тургускаш, улуг болгаш ортумак класстардан 2 хѳгжүм ансамблин чыып удурткан. Чанзы, бызаанчы, чадаган, дошпулуур, игил-биле сыгыт, хѳѳмей, каргырааны, улустуң ырларын, кожамыктарын канчаар үдеп болурун уругларга таныштырып, ансамбль, оркестрниң тургустунуп кээриниң кол негелделерин уругларга билиндирген. Амгы үеде «Саян» ансамблиниӊ оркестриниӊ хоочуну Нямсурен Янсанжавын-биле кады буянныг ажылдын уламчылап турарлар.
«Игилге ойнаар талантылыг уруглар ховар. Чүге дизе игилдиң хылдарын базып ойнавас, ийи хыл ийилээ эткен турар. Ону күүседикчи ийи үн бээр кылдыр ойнаар ужурлуг. Чүге дизе ону дыңнап ойнаар. Аргалары эңмежок: суйбаар, согуй хап ойнаар, шеле тыртып хагар, тускай ритм-биле ойнаар дээш оон-даа ѳске» — деп, Борис Чолдак-Хунаевич чугаалаар чүве. Оозун бодаарга, хѳгжүм үделгезин уругларга ѳѳредип алыры нарын, хѳй үе негеттинер ажыл. Башкының ѳѳредиринден аңгыда, уругларның чүткүлү, хѳгжүм херекселинге ынакшып ойнаары, сонуургалы чугула черни ээлеп турар. Үделгениң чараш болуру, чонну хаара тудуп алыры оон кол хамааржыр.
Сөөлгү чылдарда Тыва Республиканыӊ Улустуӊ хөөмейжизи Мөӊгүн-оол Дүктенмеевич Ондар, Тываныӊ Улустуӊ артизи Айдысмаа Сайын-ооловна Көшкендей дээш өскелер-даа үре-түӊнелдиг ажылдап келгеннер.
«Амырга» бөлгүмү чогаадыкчы ажылын уламчылап, чаа-чаа салым-чаяанныг ажы-төлдү чылдан чылче сайзырадыр-ла болзунам.
Чечек Алдын-ооловна Сарыглар,
9 дугаар гимназияныӊ тыва дыл болгаш чогаал башкызы, Россия Федерациязының өөредилге адырының хүндүлүг ажылдакчызы
Апрель, 2026 ч.
Школаның архивинден чурук.
