Тываның Чазааның аппарат хуралында, 2025 чылда Тываның кожууннарында мал чеминиң белеткел кампаниязының база көдээ ажыл-агый культураларының дүжүт ажаалдазын чугаалажып көрген. Тываның көдээ ажыл-агый болгаш аъш-чем сайыды Юрий Оруспай бо айтырыг талазы-биле илеткээн.
Тываның шупту кожууннарында мал чеминиң белеткелинче 2100 ажыг техника болгаш 2867 кижи хаара туттунган, олардан механизастаттынган болгаш хол-биле кезер бригадаларны мөөңнээн. Ниитизи-биле Республиканың ажыл-агыйларында 222,7 муң баш бода малдың кыш ажарынга 217,4 муң тонна мал чемин белеткээр ужурлуг. План езугаар Кызыл кожуун – 24 муң тонна, Барыын-Хемчик – 22,4 муң тонна база Таңды кожуун – 19,4 муң тонна мал чемин кезип белеткээри көрдүнген. Ыраккы Мөңгүн-Тайга кожуун эң эвээш – 1033 тонна мал чемин шыгжаар. Планныг онаалдадан аңгыда, Тываның 13 кожууну муниципалдыг курлавырга 912 тонна мал чемин белеткээр.
Кожууннарның ажыл-агыйлары отчеттуг үеде 47,5 муң гектар шөлдерден 45,6 муң тонна мал чемин белеткээн (планның 21 хуузу). 2024 чылда бир гектардан 11 центнерни кезип алган болза, бо чылын гектардан 9,5 центнер ортумак дүжүттү алган. Бии-Хем кожууннуң ажыл-агыйлары планының 45 хуузун күүседип, арткан кожууннарны мурнаан. Кааңнаашкындан одар-белчиир база сиген шөлдери каткан, Чөөн-Хемчик, Мөңгүн-Тайга, Сүт-Хөл, Чаа-Хөл, Чеди-Хөл база Эрзин кожууннарда мал чеминиң белеткели нарыыдаан.
Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг ажыл кошкак чоруп турарын демдеглээш, мал чемин белеткээр үени болгаш хемчээлин шыңгыы контрольга алырын Юрий Оруспайга дааскан:
«Тывада дөрт дугаар чыл кааң чай болуп турарындан, мал чеминиң белеткели кудуку деңнелде. Республиканың Көдээ ажыл-агый яамызынга, боттарының күжү-биле белеткеп болур мал чеминиң тодаргай хемчээлин үндүрерин, немей чеже сиген-ширбиилди садып алырын санаар даалганы бердим. Чогуур дугуржулгаларны чарып, аңаа удур-дедир ажылдаарының негелделерин айтып, кажарлаар чоруктарны болдурбас херек. Тарылга шөлдеринде кааңнаашкындан когараан чүүлдерге шинчилелди болгаш когаралды кыска үеде санап доозар» – деп, Тываның Баштыңы аппарат хуралының түңнели-биле Көдээ ажыл-агый яамызынга даалганы берип, кыштаглаашкын үезинде малдың хораанын болдурбас дээш мал чемин белеткээринге чиге планны тургузарын айыткан.
Бо чылын Тывада көдээ ажыл-агыйга айыылдыг кааңнаашкын болгаш кургаг хаттар дээн ышкаш бойдустуң болуушкуннарны Таңды, Улуг-Хем, Чөөн-Хемчик, Каа-Хем, Эрзин, Бии-Хем кожууннар девискээрлеринге демдеглеттинген. Тываның Чазааның Даргазының оралакчызы албан-хүлээлгени күүседип турар Уран-оол Ондар ол кожууннарның девискээрлеринде көдээ ажыл-агыйга багай салдарлыг агаар-бойдустуң байдалдары чылдан чылче катаптаттынып турарын демдеглээн. Ынчангаш Көдээ ажыл-агый яамызынга ол кожууннарда суг хандырылгазының болгаш чер участоктарында суггарылга инфраструктуразын экижидер дугайында саналды белеткээрин дааскан.
Тываның дөрт кожуунунда (Улуг-Хем, Сүт-Хөл, Чеди-Хөл база Чаа-Хөл) кааңдаашкын уржуундан муниципалдыг онза байдал чурумун түр када чарлаан. Ынчалзажок, 21,2 муң гектар ниити шөлден тарааны, картофельди база ногаа аймаан ажаап алыр. Баш бурунгаар санаарга, 5,3 муң хире тонна тарааны, 30,6 муң тонна картофельди база 5,1 муң тонна ногаа аймааның ниити дүжүдүн алыр. Кожууннар сентябрь төнчүзүнге чедир мал чеминиң белеткелин, а октябрь ортанга чедир дүжүт кампаниязының үре-түңнелдерин республиканың Көдээ ажыл-агый яамызынга илеткээр.
Республика девискээринде мал чеминиң белеткелин шапкынчыдары-биле, сентябрь 10-га чедир Тываның көдээ суурларында хол-биле сиген кезер командалар аразынга мөөрейни чарлаан.
Бирги черни алган тиилекчилер — 300 муң рубль, ийиги чер — 200 муң рубль, үшкү чер — 100 муң рубльдиң акша шаңналдарын алыр.
Амдыызында чүгле Барыын-Хемчик биле Улуг-Хем кожууннарның командалары чагыгны киирген. Чагыгларны август 30-ге чедир хүлээр. Тус чер чагырга даргалары хол-биле сиген кезер боттарының командаларын мөөрейге киириштирер дээш ажылды дүргедедирин сүмелээн.
